Đặc điểm sinh thái của Bìm cảnh (Ipomoea cairica)
Ipomoea cairica là một loài thực vật có hoa thuộc họ Bìm bìm (Convolvulaceae), được biết đến với tên phổ biến là Bìm cảnh, Bìm bìm cảnh, hay dây bìm bìm. Loài này có nguồn gốc từ châu Phi, nhưng hiện đã phổ biến ở nhiều vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới trên thế giới nhờ vẻ đẹp của hoa và khả năng thích nghi cao.
Đặc điểm hình thái và sinh học
- Dạng sống: Là loài dây leo thân thảo sống lâu năm (đa niên). Thân cây mảnh, mềm, thường có màu xanh lục hoặc hơi tím, cuốn quanh các vật thể khác để leo lên.
- Lá: Lá có hình dạng rất đặc trưng, thường chia thành 5–7 thùy sâu như hình chân chim hoặc bàn tay xòe, làm cho chúng dễ phân biệt với các loài bìm bìm khác. Kích thước lá có thể thay đổi tùy điều kiện môi trường.
- Hoa: Hoa có hình dạng giống cái phễu, thường có màu tím lavender, hồng tím hoặc đôi khi là trắng, với phần họng bên trong có màu sẫm hơn. Hoa nở vào buổi sáng và tàn vào cuối ngày. Cây ra hoa quanh năm trong điều kiện khí hậu ấm áp.
- Quả và hạt: Quả nang hình cầu, chứa 2–4 hạt. Hạt có vỏ cứng, màu nâu đen, là phương tiện chính để cây tái sinh và phát tán trong tự nhiên.
Yêu cầu sinh thái
- Ánh sáng: Bìm cảnh là loài ưa sáng và phát triển tốt nhất dưới ánh nắng mặt trời trực tiếp, nhưng cũng có thể chịu được bóng râm bán phần. Cây sinh trưởng nhanh hơn và ra hoa nhiều hơn khi có đủ nắng.
- Đất đai: Cây không kén đất, có thể phát triển trên nhiều loại đất khác nhau, từ đất cát, đất thịt, đến đất nghèo dinh dưỡng, miễn là thoát nước tốt.
- Khí hậu: Thích hợp với khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới ấm áp, ẩm ướt. Cây chịu hạn tốt nhưng nhạy cảm với sương giá và nhiệt độ quá lạnh.
Nguy cơ xâm lấn và sự xâm lấn trên các vườn hoang hóa
Mặc dù được ưa chuộng làm cây cảnh, Bìm cảnh được xếp vào danh sách các loài xâm lấn (Invasive species) ở nhiều khu vực trên thế giới do tốc độ tăng trưởng và khả năng cạnh tranh vượt trội.
1. Sự xâm lấn và bành trướng nhanh chóng
- Tốc độ sinh trưởng: Bìm cảnh có tốc độ tăng trưởng cực kỳ nhanh, tạo thành thảm thực vật dày đặc trong thời gian ngắn, che phủ cả mặt đất và các cây khác.
- Sinh sản vô tính và hữu tính: Cây dễ dàng sinh sản bằng hạt và cả bằng đoạn thân, rễ (sinh sản vô tính). Điều này khiến việc kiểm soát trở nên khó khăn vì chỉ cần một mảnh thân còn sót lại cũng có thể mọc thành cây mới.
- Khả năng bám rễ: Dây leo có thể bám rễ ở các đốt thân khi chạm đất, tạo thành một mạng lưới dày đặc, giúp chúng nhanh chóng chiếm lĩnh không gian.
2. Sự xâm lấn trên các vườn hoang hóa
Các vườn hoang hóa, đất bỏ hoang, hoặc các khu vực ven đường là môi trường lý tưởng để Ipomoea cairica thể hiện rõ nhất khả năng xâm lấn của mình.
- Cạnh tranh ánh sáng và dinh dưỡng: Trên các vườn hoang, Bìm cảnh nhanh chóng leo trèo, phủ kín các cây bản địa hoặc cây trồng khác. Thảm lá dày đặc của nó cản trở ánh sáng mặt trời, làm giảm hoặc ngừng quá trình quang hợp của cây bên dưới, dẫn đến cây bị suy yếu và chết dần.
- Chèn ép vật lý: Thân cây cuốn chặt và nặng nề có thể bẻ gãy cành hoặc làm đổ các cây bụi, cây thân gỗ nhỏ.
- Hình thành thảm thực vật đơn loài: Bìm cảnh có xu hướng tạo ra các quần thể đơn loài (monoculture), loại bỏ đa dạng sinh học của khu vực, làm thay đổi cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái bản địa.
- Khó khăn trong kiểm soát: Do khả năng phục hồi và sinh sản mạnh mẽ, việc nhổ bỏ thủ công hay sử dụng hóa chất đều đòi hỏi sự kiên trì và thường xuyên để ngăn chặn sự tái sinh từ rễ hoặc hạt còn sót lại trong đất.
