Bệnh còng (hay còn gọi là bệnh còng lá, bệnh thán thư, hoặc đốm vòng) trên cây hành lá chủ yếu do nấm Colletotrichum spp. hoặc Alternaria porri gây ra. Bệnh diễn biến nhanh và gây hại nghiêm trọng nếu phát hiện muộn và xử lý không triệt để. Dưới đây là những dấu hiệu nhận biết nhanh bệnh còng trên cây hành lá mà bà con không nên bỏ qua.
1. Dấu hiệu nhận biết bệnh còng trên cây hành lá
Dấu hiệu ban đầu (Giai đoạn nhẹ)
- Vết đốm nhỏ trên cọng hành: Xuất hiện các đốm nhỏ kích thước 2–3 mm màu trắng xám, xám nhạt hoặc màu nâu nhạt hơi lõm xuống ở giữa thân/bẹ lá.
- Có quầng vàng bao quanh: Xung quanh đốm bệnh thường có một quầng nhỏ màu vàng nhạt hoặc viền nâu tím.
Dấu hiệu đặc trưng (Giai đoạn biến dạng – “Còng”)
- Cọng hành bị cong queo, gãy gục: Đây là dấu hiệu nhận biết rõ nhất. Tại vị trí có vết bệnh, mô tế bào bị nấm phá hủy làm phần đó bị teo thắt lại, yếu đi, làm lá hành bị uốn cong, xoắn còng, hoặc gãy gục xuống.
- Xuất hiện vòng đồng tâm: Vết bệnh lan rộng thành hình bầu dục dài dọc theo chiều dài lá, quan sát kỹ thấy các đường vòng đồng tâm đặc trưng.
- Lớp nấm màu đen/xám: Khi thời tiết ẩm ướt hoặc sương mù kéo dài, tại tâm vết bệnh xuất hiện lớp nấm mốc mịn màu nâu đen hoặc xám.
Dấu hiệu nặng (Giai đoạn suy kiệt)
- Khô cháy rụi từng đoạn: Nhiều vết bệnh liên kết lại thành mảng lớn khiến cọng hành bị khô teo, cháy từ điểm bị còng trở lên ngọn.
- Cả bụi hành xơ xác: Lá hành héo rũ, gãy la liệt khiến toàn bộ bụi hành còi cọc, thối teo gốc hoặc khô chết hoại tử.
Phân biệt nhanh với hại do sâu xanh da láng
- Bệnh còng (do nấm): Cọng hành bị cong vặn, thắt lại tại đốm bệnh, lá khô dần nhưng không bị thủng hay bị gặm xơ xác.
- Sâu xanh da láng cắn: Cọng hành bị chui vào bên trong ăn rỗng, để lại lớp màng mỏng trắng bong bóng hoặc bị thủng lỗ và có phân sâu màu đen bên trong cọng.
2. Nguyên nhân và điều kiện phát sinh bệnh
Bệnh còng lá (thán thư) trên cây hành lá phát sinh do sự kết hợp giữa tác nhân nấm bệnh và các điều kiện môi trường, canh tác thuận lợi.
Nguyên nhân gây bệnh
- Tác nhân chính: Do nấm Colletotrichum circinans hoặc Colletotrichum gloeosporioides gây ra.
- Nguồn bệnh tồn dư: Bào bào nấm bệnh có khả năng sống sót rất lâu trong tàn dư cây bệnh mùa trước, trong đất đai hoặc bám trên củ giống, gieo trồng tử vụ này sang vụ khác.
- Cơ chế lây lan: Bào tử nấm phát tán nhờ mưa, gió, nước tưới bắn từ dưới đất lên cọng hành hoặc thông qua dụng cụ lao động, con người và sâu bọ di chuyển trong ruộng.
Điều kiện thuận lợi cho bệnh phát triển
Nấm bệnh sẽ bùng phát và lây lan nhanh chóng khi gặp các yếu tố sau:
Yếu tố thời tiết và môi trường
- Độ ẩm cao và sương mù: Môi trường ẩm ướt, đọng nước trên lá hành (do sương đêm, mưa nhiều hoặc tưới phun mưa muộn) là điều kiện bắt buộc để bào tử nấm nảy mầm và xâm nhập vào mô lá.
- Nhiệt độ ấm áp: Khoảng nhiệt độ thích hợp nhất cho nấm phát triển là 25 – 30°C. Thời tiết nóng ẩm thất thường là lúc bệnh diễn biến nặng nhất.
Kỹ thuật canh tác
- Trồng quá dày: Mật độ trồng dày khiến ruộng hành không thông thoáng, gốc lúa/hành luôn bị ẩm thấp, tạo ổ dịch cho nấm phát triển.
- Bón thừa phân đạm (N): Bón quá nhiều đạm làm cọng hành phát triển vọt, thân lá mềm yếu, mỏng vỏ nên nấm dễ dàng đâm xuyên chích hút.
- Thiếu phân Kali và Trung – Vi lượng (Sắt, Canxi, Sili): Làm cho bẹ hành bị yếu, giảm khả năng tự kháng bệnh.
- Đất đai kém thoát nước: Ruộng hành bị ngập úng hoặc đọng nước lâu sau mưa làm rễ suy yếu, tạo điều kiện thuận lợi cho nấm bệnh tấn công từ gốc lên.
- Độc canh hành lá: Trồng hành liên tục nhiều vụ trên cùng một diện tích mà không luân canh khiến nguồn nấm bệnh tích tụ trong đất ngày càng cao.
3. Cách xử lý và kiểm soát bệnh còng hiệu quả trên diện tích trồng hành lá
Để xử lý và kiểm soát bệnh còng (thán thư) hiệu quả trên diện tích hành lá, bà con cần kết hợp giữa biện pháp xử lý khẩn cấp khi mới phát bệnh và quy trình phòng ngừa tổng hợp nhằm tránh bệnh lây lan diện rộng.
Quy trình xử lý khẩn cấp khi bệnh mới xuất hiện
Bước 1: Tạm ngưng tưới nước và dừng bón phân đạm – Ngăn chặn bào tử nấm lây lan qua giọt nước và gió.
- Dừng ngay việc tưới phun mưa bề mặt để tránh làm văng bào tử nấm từ lá bệnh sang lá khỏe.
- Tạm dừng bón tất cả các loại phân bón lá và phân đạm (Urê). Đạm làm mỏng vỏ tế bào lá, khiến nấm xâm nhập nhanh hơn.
Bước 2: Cắt bỏ và thu gom lá bị bệnh – Tiêu hủy nguồn bệnh trực tiếp trên ruộng.
- Dùng kéo sạch cắt bỏ các cọng hành bị còng, đốm thán thư hoặc bị gãy rụi.
- Cho toàn bộ tàn dư lá bệnh vào túi nilon mang ra khỏi khu vực canh tác để tiêu hủy (đốt hoặc chôn lấp vôi bột). Không vứt xuống kênh mương tưới tiêu.
Bước 3: Phun thuốc đặc trị nấm thán thư – Ưu tiên các hoạt chất lưu dẫn và nội hấp mạnh.
- Hoạt chất ưu tiên: Luân phiên sử dụng các hoạt chất như Azoxystrobin, Difenoconazole, Tebuconazole, Propiconazole, Chlorothalonil, Mancozeb hoặc Hexaconazole.
- Cách phun: Phun ướt đều 2 mặt lá và phần gốc bẹ. Phun vào lúc tạnh ráo (sáng sớm sau khi tan sương hoặc chiều mát).
- Lặp lại: Phun lại lần 2 sau 3 – 5 ngày để tiêu diệt triệt để các mầm bệnh mới nảy mầm.
Bước 4: Bổ sung vi lượng tăng đề kháng – Giúp cây hành phục hồi và cứng cọng.
- Khi vết bệnh đã khô viền, bổ sung phân bón lá chứa Canxi, Silic, Kali và Kẽm (Zn) để làm dầy bẹ lá, giúp cọng hành cứng cáp, dựng đứng trở lại và hạn chế gãy gục.
Biện pháp kiểm soát lâu dài và phòng ngừa tái phát
Xử lý đất và giống
- Xử lý củ giống bằng thuốc trừ nấm trước khi gieo trồng.
- Rắc vôi bột (50-100kg/1000m2) và ủ đất bằng nấm đối kháng Trichoderma trước khi lên luống.
Kỹ thuật canh tác
- Mật độ gieo trồng vừa phải, luống cao, xẻ rãnh thoát nước tốt để tránh úng đọng.
- Bón phân cân đối N-P-K, tăng cường phân hữu cơ hoai mục và vi sinh.
Chăm sóc và tưới nước
- Ưu tiên tưới rãnh hoặc tưới gốc, hạn chế tưới phun mưa muộn vào chiều tối làm đọng nước trên lá qua đêm.
- Phun phòng định kỳ bằng các dòng thuốc gốc Đồng (Copper Hydroxide, Copper Oxychloride) hoặc chế phẩm sinh học vào thời điểm thời tiết mưa dầm, độ ẩm cao.
Luân canh cây trồng
- Luân canh với các cây trồng khác họ (như lúa, rau màu họ thập tự, đậu) sau 2–3 vụ hành liên tiếp để cắt đứt nguồn nấm bệnh trong đất.
Bào tử nấm gây bệnh lây qua gió, sương mù và nước tưới. Trong điều kiện thời tiết nóng ẩm hoặc mưa dầm, bệnh có thể lan rộng ra toàn bộ ruộng hành chỉ trong 2 – 4 ngày. Do đó nhận biết sớm các triệu chứng bệnh sẽ giúp bà con phòng ngừa, kiểm soát hiệu quả hơn.
