Bệnh thối nâu quả hay còn gọi là bệnh thối trái là một trong những bệnh hại nguy hiểm hàng đầu trên cây cam, đặc biệt là vào mùa mưa. Bệnh lây lan cực nhanh trong mùa mưa. Chỉ trong vòng 3–5 ngày sau khi nhiễm, quả có thể thối hoàn toàn và rụng tơi tả, làm thất thu đến 30–70% năng suất nếu không can thiệp kịp thời. Dưới đây là các giải pháp kiểm soát và phòng ngừa hiệu quả bệnh thối nâu quả trên cây cam.
1. Nguyên nhân gây bệnh thối nâu quả
Nguyên nhân trực tiếp gây ra bệnh thối nâu quả cam là do các loài nấm giả (Oomycetes) thuộc chi Phytophthora (phổ biến nhất là Phytophthora citrophthora và Phytophthora nicotianae). Bệnh này còn có các tên gọi khác như thối trái do Phytophthora.
Bào tử nấm di động (zoospores) phát tán trong nước có thể tự bơi và bám vào bề mặt vỏ quả. Chúng tiết ra enzyme làm phân hủy cấu trúc tế bào vỏ cam, tạo thành các vết đốm màu nâu sẫm, hơi quắt lại và có mùi chua nồng đặc trưng. Bên cạnh đó, nấm Phytophthora sinh sống dai dẳng dưới dạng bào tử cố định (chlamydospores/oospores) trong đất ẩm, tàn dư lá/cành rụng cũ hoặc trên bộ rễ cây bị thối rễ.
2. Điều kiện phát sinh và lây lan mạnh
Nấm bệnh chỉ bùng phát thành dịch khi gặp các yếu tố môi trường và kỹ thuật canh tác thuận lợi.
Mưa nhiều và độ ẩm cao
- Mưa rào liên tục hoặc tưới phun mưa áp lực lớn làm các hạt nước bắn từ mặt đất (nơi chứa mầm bệnh) lên các quả cam ở tầng thấp (cách mặt đất dưới 1m).
- Thời tiết sương mù nhiều, độ ẩm không khí > 85% giúp bào tử nảy mầm cực nhanh.
- Thoát nước kém và ngập úng: Vườn cam có nền đất thấp, không có rãnh thoát nước, đọng nước quanh gốc tạo môi trường lý tưởng cho bào tử nấm nhân bản.
Tán cây rậm rạp: Vườn trồng quá dày, cây không được tỉa cành định kỳ khiến lòng tán bị thiếu ánh sáng và duy trì ẩm độ cao trong thời gian dài.
Quả có vết thương cơ học: Nấm xâm nhập dễ dàng hơn qua các vết trầy xước do gió đập, vết cắn của côn trùng (bọ xít, ruồi đục quả), hoặc do dụng cụ chăm sóc làm tổn thương vỏ quả.
Bón phân mất cân đối: Bón thừa phân Đạm (N) làm vỏ quả mỏng, mọng nước và giảm đề kháng; trong khi đó lại thiếu Canxi (Ca) và Potassium/Kali (K) làm màng tế bào vỏ quả bị yếu.
3. Nhận biết nhanh bệnh thối quả hại cam
Vết bệnh ban đầu
- Xuất hiện vết đốm tròn nhợt nhạt hoặc mọng nước (như bị luộc nước sôi) ở vỏ quả.
- Vết bệnh thường bắt đầu ở phần rốn quả hoặc các quả ở tầng thấp sát mặt đất (do bào tử từ đất bắn lên).
Giai đoạn tiến triển (Chuyển màu nâu sẫm)
- Vết bệnh nhanh chóng lan rộng ra toàn bộ quả, chuyển từ màu nâu nhạt sang nâu sẫm hoặc xám đen.
- Vỏ quả vẫn dai rắn (khác với thối nhũn vi khuẩn làm bẹ nhão nát) nhưng thịt quả bên trong bị thối nhũn.
- Phát ra mùi chua nồng, hăng hắc rất đặc trưng.
Giai đoạn nặng (Rụng quả và mốc trắng)
- Khi độ ẩm không khí cao (trời mưa, sương mù), trên bề mặt vết thối phủ một lớp mốc màu trắng mịn (chính là các bào tử nấm).
- Quả bị bệnh sẽ rụng hàng loạt rất nhanh. Nếu quả không rụng thì cũng khô quắt lại trên cành.
Phân biệt nhanh với bệnh khác
- So với thối do ruồi đục quả: Thối do ruồi vàng sẽ thấy rõ vết chích (mũi kim) trên vỏ và bên trong quả có dòi, còn thối nâu Phytophthora không có vết chích và vết nâu lan đều lề mờ.
- So với thối nhũn vi khuẩn: Thối nâu quả cam vỏ vẫn tương đối dai chắc, không bị nhũn nhão chảy nước bốc mùi hôi thối mủn nát ngay như vi khuẩn.
4. Biện pháp kiểm soát và phòng ngừa bệnh thối nâu quả cam
Biện pháp xử lý khẩn cấp (Khi bệnh đã xuất hiện)
Thu gom tàn dư nhiễm bệnh: Nhặt toàn bộ quả bị héo rụng, quả nhiễm bệnh trên cây đem đi tiêu hủy (đốt hoặc chôn sâu với vôi bột). Không để quả bệnh dưới gốc vì bào tử nấm theo nước mưa sẽ bắn ngược lên các quả khỏe.
Tỉa thưa tán cây: Cắt bỏ bớt các cành sà sát mặt đất (dưới 50 cm), cành tăm, cành bị sâu bệnh để tạo độ thông thoáng và giảm độ ẩm dưới tán.
Phun thuốc đặc trị nấm Phytophthora:
- Hoạt chất lưu dẫn / Tiếp xúc: Metalaxyl, Mancozeb, Fosetyl-Aluminium, Dimethomorph, Phosphonate.
- Hoạt chất gốc đồng: Copper Hydroxide, Copper Oxychloride giúp sát khuẩn nhanh bề mặt.
Kỹ thuật phun: Phun ướt đều từ gốc, thân, tán lá và đặc biệt là tầng quả ở phần thấp của cây. Phun lặp lại sau 7–10 ngày nếu áp lực bệnh cao.
Biện pháp phòng ngừa lâu dài (Chủ động bảo vệ vườn)
Để phòng bệnh hiệu quả, cần ngăn chặn bào tử nấm từ đất nảy mầm và bắn lên quả:
Quản lý đất và thoát nước:
- Lên luống cao, đắp mô chắc chắn, xẻ rãnh thoát nước tốt trong mùa mưa để tránh ngập úng gốc.
- Phủ gốc bằng rơm rạ khô, màng phủ nông nghiệp hoặc trồng cỏ thảm (như cỏ đậu, cỏ xước) để hạn chế hạt mưa bắn đất mang mầm bệnh lên quả thấp.
Bổ sung vi sinh đối kháng:
- Bón lót hoặc tưới định kỳ chế phẩm nấm đối kháng Trichoderma spp. kết hợp phân hữu cơ hoai mục để tiêu diệt mầm bệnh Phytophthora trong đất.
- Xử lý vôi bột (1-2 kg/gốc/năm) vào đầu và cuối mùa mưa để nâng pH đất, hạn chế nấm phát triển.
Chăm sóc và bón phân cân đối:
- Tăng cường Kali và Canxi giúp vỏ quả dày, tế bào cứng cáp chống đỡ vi sinh vật xâm nhập.
- Hạn chế tối đa việc bón thừa phân Đạm (N) vào mùa mưa hoặc trong giai đoạn quả đang phát triển lớn.
Bệnh thối nâu quả cam rất khó dứt điểm nếu để bùng phát thành dịch trong mùa mưa ẩm. Tuy nhiên, việc phòng ngừa chủ động lại rất đơn giản vì bào tử nấm có yếu tố lây nhiễm rất rõ ràng. Do đó, bà con cần triển khai thực hiện công tác phòng ngừa từ đầu vụ. Thường xuyên thăm vườn để phát hiện sớm bệnh và xử lý kịp thời. Chúc bà con mùa màng bội thu.
