Bệnh gỉ sắt trên cây lạc (đậu phộng) do nấm Puccinia arachidis gây ra là một trong những bệnh hại lá nghiêm trọng nhất. Bệnh gỉ sắt chủ yếu “ăn mòn” bộ lá làm cây thiếu năng lượng, quả kém phát triển và chất lượng thấp. Dấu hiệu nhận biết bệnh gỉ sắt trên cây lạc rất đặc trưng, dễ quan sát bằng mắt thường nếu chú ý kỹ, đặc biệt ở mặt dưới lá.
1. Triệu chứng điển hình của bệnh gỉ sắt trên cây lạc
Bệnh do nấm Puccinia arachidis gây ra, thường xuất hiện mạnh ở giai đoạn cây ra hoa và đâm tia (khoảng 40–60 ngày sau gieo).
Giai đoạn đầu (nhẹ): Xuất hiện những chấm nhỏ li ti, hình tròn, đường kính khoảng 0,5 – 1,5 mm, màu vàng nhạt hoặc nâu cam đỏ giống như vết gỉ sắt trên kim loại. Các vết này thường nổi rõ ở mặt dưới lá, xung quanh có quầng vàng úa hẹp (halo vàng). Mặt trên lá có thể chỉ thấy vết vàng nhạt hoặc chấm nhỏ.
Giai đoạn phát triển: Các vết bệnh to dần, phát triển thành ổ bào tử nổi gờ. Khi chạm vào hoặc cọ nhẹ, có thể thấy bột màu nâu cam (bào tử nấm) rơi ra.
Giai đoạn nặng: Vết bệnh phủ kín mặt dưới lá (thậm chí lan sang cả hai mặt). Lá chuyển sang màu nâu vàng, khô héo, cong quăn, rồi rụng sớm. Cây bị nhiễm nặng trông còi cọc, cằn cỗi, tầng lá dưới héo úa, toàn cây có vẻ như bị cháy nắng hoặc khô cháy. Bệnh có thể lan sang cuống lá, thân, cành non, hoa và tia củ.
Nếu bệnh nặng không kiểm soát kịp, năng suất giảm mạnh do lá quang hợp kém, cây yếu và quả (củ lạc) kém phát triển.
Cách phân biệt với bệnh khác
- Khác với bệnh đốm lá (Cercospora): Đốm lá thường có viền nâu rõ, không nổi gờ và ít bột bào tử màu cam.
- Gỉ sắt có đặc điểm nổi bật là màu gỉ sắt cùng quầng vàng và ổ bào tử nổi ở mặt dưới.
2. Nguyên nhân và điều kiện phát sinh bệnh
Nguyên nhân gây bệnh
Bệnh do nấm Puccinia arachidis Speg. (thuộc bộ Urediales, lớp nấm Đảm) gây ra. Mầm bệnh (bào tử nấm) tồn tại chủ yếu từ: Tàn dư cây bệnh (lá, thân, quả) của vụ trước còn sót lại trên đồng ruộng hoặc trong đất. Mầm bệnh có thể lây lan từ các cây họ đậu khác làm ký chủ thay thế. Bào tử lan truyền qua gió, nước mưa, sương, hoặc côn trùng.
Nấm tấn công chủ yếu mặt dưới lá, hình thành các ổ bào tử (pustules) màu nâu cam giống như gỉ sắt, sau đó lan sang cả hai mặt lá khi bệnh nặng.
Điều kiện phát sinh và phát triển bệnh
Bệnh phát sinh quanh năm nhưng gây hại nặng nhất ở vụ thu và thu đông (do thời tiết phù hợp hơn vụ xuân). Bệnh thường xuất hiện mạnh từ giai đoạn cây ra hoa đến có quả, và hay kèm theo các bệnh lá khác như đốm đen, đốm nâu.
Điều kiện thuận lợi cho bệnh phát triển:
- Nhiệt độ: 22–25°C (phù hợp nhất), nấm có thể hoạt động từ khoảng 15–28°C.
- Độ ẩm cao: 90–100%, thời tiết nhiều mưa, mưa phùn, sương mù dày, trời nhiều mây hoặc ẩm ướt kéo dài.
- Mật độ trồng dày: Cây mọc san sát, kém thông thoáng → tăng độ ẩm cục bộ.
- Bón thừa phân lân hoặc chăm sóc kém, ruộng thấp úng nước.
- Thời tiết khô hạn, nắng nóng mạnh thường hạn chế sự phát triển của bệnh.
3. Biện pháp phòng trừ
Bà con nên áp dụng tích hợp (IPM) là hiệu quả nhất, ưu tiên biện pháp canh tác và phòng ngừa trước khi dùng thuốc.
Biện pháp canh tác và phòng bệnh
- Sử dụng giống tốt: Chọn giống kháng bệnh hoặc có khả năng chịu bệnh tốt như L23, L18, MĐ9, MĐ7, L14… (tùy giống địa phương khuyến cáo).
- Vệ sinh đồng ruộng: Sau thu hoạch, dọn sạch tàn dư cây bệnh, đốt hoặc chôn sâu, không để lại nguồn bệnh cho vụ sau.
- Xử lý đất và hạt giống: Bón vôi bột (500–1000 kg/ha) để cải thiện pH đất và giảm nấm bệnh. Xử lý hạt giống bằng thuốc trừ nấm trước khi gieo.
- Luân canh: Luân canh với lúa nước hoặc các cây trồng không phải họ đậu để cắt đứt chu kỳ bệnh.
- Trồng đúng kỹ thuật: Lên luống cao, thoát nước tốt, tránh úng. Gieo với mật độ hợp lý (không quá dày) để cây thông thoáng. Bón phân cân đối, tránh thừa đạm hoặc lân.
- Theo dõi thường xuyên: Kiểm tra ruộng, đặc biệt từ giai đoạn 40–45 ngày sau gieo (khi cây ra hoa).
Biện pháp hóa học (khi bệnh chớm xuất hiện)
- Phun thuốc sớm khi phát hiện triệu chứng đầu tiên, ưu tiên phun phòng ở vụ thu đông hoặc khi thời tiết ẩm mưa kéo dài.
- Liều lượng và cách pha: Theo hướng dẫn cụ thể trên bao bì. Thường phun lần 1 sau gieo 40–45 ngày, lần 2 cách 15–20 ngày. Phun đều cả hai mặt lá, đặc biệt mặt dưới.
Lưu ý khi dùng thuốc:
- Phun vào buổi sáng sớm hoặc chiều mát, tránh nắng gắt.
- Luân phiên các loại thuốc có hoạt chất khác nhau để tránh kháng thuốc.
- Tuân thủ thời gian cách ly trước thu hoạch.
- Kết hợp thêm chất bám dính (siêu dính) nếu cần.
Phòng bệnh gỉ sắt hiệu quả hơn chữa bệnh. Bà con nên tập trung vào vệ sinh đồng ruộng và kỹ thuật trồng là chìa khóa. Ở Việt Nam (đặc biệt vùng Bắc Bộ như Bắc Ninh), bệnh thường nặng hơn vào mùa mưa ẩm do đó cần theo dõi chặt thời tiết. Nếu ruộng bị nặng, có thể kết hợp cắt tỉa lá bệnh nặng để giảm nguồn lan truyền.
