Cây cỏ Cần trôi (tên khoa học: Ceratopteris thalictroides), hay còn được gọi là rau cần trôi, rau bợ nước, là một loài dương xỉ thủy sinh độc đáo. Dù thường bị coi là cỏ dại trong các hệ thống mương máng hay ruộng lúa, loài cây này lại đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái nước ngọt và là loại cây cảnh phổ biến.
1. Đặc điểm hình thái
Cần trôi có hình dạng thay đổi linh hoạt tùy thuộc vào môi trường sống (trên cạn hay dưới nước):
- Thân: Thuộc loại thân rễ ngắn, mọc đứng.
- Lá: Có sự phân hóa rõ rệt giữa lá hữu thụ và lá bất thụ.
- Lá bất thụ (lá dinh dưỡng): Thường nằm sát mặt nước hoặc chìm, phiến lá rộng, xẻ thùy lông chim không đều, màu xanh sáng.
- Lá hữu thụ (lá sinh sản): Thường vươn cao khỏi mặt nước, phiến lá thuôn dài, hẹp và cuộn lại ở mép để bảo vệ các túi bào tử dọc theo gân lá.
- Rễ: Hệ rễ chùm trắng muốt, phát triển mạnh mẽ giúp cây bám vào bùn hoặc trôi nổi tự do để hấp thụ dinh dưỡng trực tiếp từ nước.
2. Đặc điểm sinh thái
Cây Cần trôi có khả năng thích nghi cực cao với các biến động của môi trường nước:
- Khả năng sinh sản kép:
- Bằng bào tử: Các bào tử phát tán nhờ gió và nước để duy trì nòi giống ở phạm vi rộng.
- Sinh sản vô tính: Trên các kẽ lá già thường mọc ra các cây con (chồi phụ). Khi lá già thối rữa, cây con sẽ rụng xuống và phát triển thành cá thể độc lập. Đây là lý do loài này lan rộng rất nhanh trong điều kiện thuận lợi.
- Tốc độ tăng trưởng: Trong môi trường giàu dinh dưỡng (phì dưỡng), Cần trôi phát triển bùng nổ, có thể che phủ bề mặt nước, gây cản trở dòng chảy và ảnh hưởng đến sự quang hợp của các loài thủy sinh bên dưới.
3. Môi trường sống
Loài cỏ này ưa thích các vùng đất ngập nước nhiệt đới và cận nhiệt đới:
- Vị trí địa lý: Thường tìm thấy ở các vùng nước nông, tĩnh hoặc chảy chậm như ruộng lúa, mương dẫn nước, ao hồ, và ven sông suối.
- Chất nền: Ưa thích lớp bùn mềm, giàu chất hữu cơ.
- Ánh sáng: Cần ánh sáng từ trung bình đến mạnh. Nếu thiếu sáng, lá cây sẽ trở nên mỏng, nhạt màu và dễ thối rữa.
- Nhiệt độ: Phát triển tốt nhất trong khoảng 22-30 độ C.
4. Giá trị và tác động
Dù bị coi là cỏ dại trong nông nghiệp vì cạnh tranh dinh dưỡng với lúa, Cần trôi vẫn có những giá trị riêng:
- Chỉ thị môi trường: Sự xuất hiện của chúng cho thấy nguồn nước có hàm lượng dinh dưỡng cao.
- Làm cảnh: Trong giới thủy sinh, chúng được gọi là “Water Sprite” nhờ vẻ đẹp mềm mại và khả năng lọc nước, hấp thụ Nitrat (NO3) cực tốt.
- Thực phẩm: Ở một số địa phương, lá non của cây được hái làm rau ăn (luộc hoặc xào), tuy nhiên cần cẩn trọng vì dương xỉ thường chứa một số enzyme cần được xử lý nhiệt kỹ.
