Bệnh thán thư trên cây ớt là một trong những bệnh nguy hiểm và phổ biến nhất trên cây ớt, đặc biệt trong mùa mưa hoặc vụ nghịch khi thời tiết ẩm ướt. Bệnh gây thối quả, rụng quả, giảm năng suất nghiêm trọng. Nhận biết sớm các triệu chứng bệnh thán thư trên cây ớt sẽ giúp bà con xử lý và phòng trừ hiệu quả hơn, giúp năng cao năng suất cũng như chất lượng quả.
1. Nguyên nhân gây bệnh thán thư trên cây ớt
Tác nhân chính gây bệnh thán thư là nấm thuộc chi Colletotrichum spp. (thán thư). Các loài phổ biến gây bệnh trên ớt ở Việt Nam: Colletotrichum gloeosporioides (rất phổ biến), Colletotrichum capsici, Colletotrichum siamense, C. fructicola, C. truncatum, C. scovillei… (tùy vùng).
Nấm là đa ký sinh, tồn tại lâu dài dưới dạng
- Sợi nấm và bào tử trong đất trồng.
- Tàn dư cây bệnh (quả, lá, thân khô).
- Hạt giống nhiễm bệnh.
- Cỏ dại và cây ký chủ phụ (cà chua, cà tím… thuộc họ Cà).
Cách lây lan
- Nước mưa bắn tóe (splash dispersal).
- Gió, côn trùng, dụng cụ làm vườn.
- Nước tưới (đặc biệt tưới rãnh hoặc tưới lá).
- Bào tử nảy mầm nhanh trong nước chỉ sau 4 giờ.
Bệnh có thể tấn công tất cả các bộ phận của cây (lá, thân, chồi, hoa, quả), nhưng gây hại nặng nhất trên quả.
2. Điều kiện thuận lợi cho bệnh phát triển mạnh
Nấm Colletotrichum phát triển rất mạnh trong môi trường nóng – ẩm. Ở nhiệt độ khoảng 25–30°C (tối ưu 28–30°C), độ ẩm cao (>80–85%), lá và quả ướt lâu. Mưa nhiều, mưa xen nắng, sương mù kéo dài. Đất trũng, thoát nước kém, trồng dày, bón thừa đạm nitơ. Ở Việt Nam, bệnh thán thư bùng phát mạnh nhất từ tháng 5–10 (mùa mưa), đặc biệt tháng 5–9 khi cây đang cho quả.
Bên cạnh đó, bệnh dễ bùng phát thành dịch khi mưa kéo dài và nhiệt độ cao. Ngay cả mùa khô, nếu tưới nước lá thường xuyên hoặc có sương mù dày cũng dễ bị bệnh. Bào tử nấm có sức sống cao, chịu được khô hạn tạm thời và dễ tái nhiễm ở vụ sau nếu không dọn sạch tàn dư.
3. Triệu chứng bệnh thán thư hại ớt
Triệu chứng bệnh thán thư trên cây ớt thường rõ ràng nhất trên quả, nhưng bệnh có thể tấn công toàn bộ cây (lá, thân, chồi, hoa). Bệnh phát triển mạnh ở giai đoạn cây ra quả và quả chín.
3.1. Triệu chứng trên quả (phổ biến và gây hại nặng nhất)
Ban đầu: Xuất hiện đốm nhỏ tròn hoặc bầu dục, màu xanh sẫm, nâu nhạt hoặc sũng nước, hơi lõm và ẩm ướt.
Sau đó: Vết bệnh lan rộng (kích thước 0.5–1.5 cm), có vòng đồng tâm rõ ràng, lõm sâu vào thịt quả.
Đặc trưng: Trên bề mặt vết bệnh xuất hiện đám bào tử màu hồng salmon, cam hoặc đỏ cam (nhìn như lớp mốc ướt, gelatin). Sau chuyển sang chấm đen nhỏ.
Nặng: Các vết bệnh liên kết nhau, quả thối mềm, khô đen, dễ rụng sớm. Quả mất giá trị thương phẩm hoàn toàn.
Lưu ý: Bệnh có thể nhiễm ngầm trên quả non (không biểu hiện ngay), chỉ phát khi quả chín.
3.2. Triệu chứng trên lá
Đốm bệnh hình tròn hoặc không đều, ban đầu màu nâu nhạt, sau chuyển nâu sẫm hoặc xám.
- Có vòng đồng tâm và viền đỏ/nâu đậm, đôi khi lõm.
- Lá vàng úa, khô giòn, dễ rách, biến dạng và rụng sớm.
- Bệnh nặng làm giảm diện tích lá quang hợp, cây còi cọc.
3.3. Triệu chứng trên thân, cuống lá và cành
- Vết bệnh hình thoi hoặc dải dài, màu nâu đen, lõm xuống.
- Viền rõ ràng (đen hoặc đậm), trên bề mặt có chấm đen nhỏ (bào tử).
- Thân và cuống dễ bong vỏ, gãy hoặc thối.
- Cây dễ bị héo rũ nếu vết bệnh vòng quanh thân.
3.4. Triệu chứng trên chồi ngọn và hoa
- Thối ngọn: Chồi non chuyển màu nâu đen, héo chết.
- Cụm hoa bị tàn lụi, rụng hoa, ít đậu quả.
Đặc điểm nhận biết quan trọng
- Vòng đồng tâm và bào tử màu hồng/cam trên quả là dấu hiệu điển hình nhất để phân biệt với các bệnh khác (như thối quả do Phytophthora hoặc đốm lá).
- Bệnh thường xuất hiện mạnh sau mưa lớn, ẩm kéo dài.
Tác hại: Giảm năng suất nghiêm trọng (có thể mất 30–70% quả), quả kém chất lượng, khó bán.
4. Các biện pháp phòng ngừa bệnh thán thư hại ớt
Các biện pháp phòng ngừa và xử lý bệnh thán thư trên cây ớt cần áp dụng theo nguyên tắc IPM (Quản lý dịch hại tổng hợp): Phòng ngừa là chính, kết hợp canh tác, sinh học, hóa học khi cần.
4.1. Biện pháp phòng ngừa (Quan trọng nhất, hiệu quả cao và bền vững)
Chọn giống và xử lý hạt giống
- Ưu tiên giống F1 có khả năng kháng bệnh tốt, sạch bệnh.
- Xử lý hạt: Ngâm nước nóng 52°C trong 2 giờ hoặc ngâm dung dịch KMnO4 0.1% trong 1 giờ.
Xử lý đất và luân canh
- Phơi ải đất, bón vôi bột (100–150 kg/1.000 m²) để nâng pH.
- Bón Trichoderma spp. (Trichoderma harzianum, viride…) kết hợp phân chuồng hoai mục để đối kháng nấm bệnh trong đất.
- Luân canh 2–3 năm với cây không cùng họ (tránh cà chua, cà tím, khoai tây…).
Kỹ thuật trồng và chăm sóc
- Trồng mật độ thưa, lên luống cao, đảm bảo thoát nước tốt.
- Tưới nước gốc (tránh tưới lá và quả), tưới vào sáng sớm.
- Bón phân cân đối: Giảm đạm (N), tăng kali (K) và phân hữu cơ và vi sinh.
- Vệ sinh vườn thường xuyên: Thu gom, tiêu hủy tàn dư cây bệnh, cỏ dại.
- Tỉa cành tạo thông thoáng, che mưa nếu trồng quy mô nhỏ.
Phòng bằng sinh học
- Bón Trichoderma định kỳ vào đất và phun lá.
- Sử dụng Bacillus subtilis, xạ khuẩn (Actinomycetes) hoặc chế phẩm sinh học đối kháng.
4.2. Biện pháp xử lý khi bệnh đã xuất hiện
Bước đầu tiên (bắt buộc)
- Ngắt bỏ và tiêu hủy (đốt hoặc chôn sâu) tất cả quả, lá, cành bị bệnh để tránh lây lan.
- Không để quả bệnh rơi rải rác dưới gốc.
Phun phòng & trị
Sinh học & hữu cơ (ưu tiên nếu trồng sạch)
- Trichoderma, Bacillus subtilis phun định kỳ 5–7 ngày/lần.
- Chế phẩm tự nhiên: Tỏi ớt gừng ngâm, xà phòng sinh học, baking soda (2 thìa/lít nước), neem oil.
- Đồng nano hoặc các chế phẩm chứa vi sinh mạnh.
Thuốc hóa học (dùng khi bệnh nặng, luân phiên để tránh kháng thuốc)
- Hoạt chất phổ biến: Azoxystrobin (Amistar), Difenoconazole, Propineb, Chlorothalonil, Tebuconazole…
- Phun ướt đều cả hai mặt lá, quả và gốc. Cách nhau 5–7 ngày, tối đa 2–3 lần/vụ.
- Tuân thủ thời gian cách ly trước thu hoạch.
Lưu ý chung
- Bệnh phát mạnh trong mùa mưa, nên tăng cường phòng ngừa từ khi cây ra hoa và quả non.
- Kết hợp nhiều biện pháp sẽ hiệu quả cao hơn dùng thuốc đơn lẻ.
- Sau vụ bệnh nặng cần xử lý đất kỹ (vôi và Trichoderma) trước khi trồng vụ mới.
- Quan sát vườn thường xuyên, phát hiện sớm khi có đốm nhỏ trên quả.
Bà con nên áp dụng các biện pháp phòng ngừa bệnh thán thư ngay từ khi gieo trồng. Đặc biệt, thời điểm mưa nắng thất thường, độ ẩm cao cần theo dõi sát sao vườn để phát hiện bệnh sớm từ đó áp dụng các biện pháp xử lý kịp thời. Chúc bà con mùa màng bội thu.
