Bệnh đốm nâu (bệnh nấm tắc kè) trên thanh long là một trong những bệnh nguy hiểm nhất hiện nay, do nấm Neoscytalidium dimidiatum gây ra. Bệnh gây hại mạnh trên cành non, tược non, nụ hoa và trái non trong mùa mưa, ẩm độ cao, sương mù nhiều, vườn rậm rạp, bón thừa đạm, thiếu dinh dưỡng trung vi lượng. Bệnh có thể làm giảm năng suất nghiêm trọng, thối quả và ảnh hưởng lớn đến xuất khẩu nếu không được phát hiện sớm và xử lý kịp thời.
1. Nguyên nhân gây bệnh đốm nâu hại thanh long
Bệnh đốm nâu (còn gọi là bệnh nấm tắc kè) do nấm Neoscytalidium dimidiatum (tên cũ: Neoscytalidium sp., Scytalidium dimidiatum) gây ra. Đây là nấm thuộc bộ Botryosphaeriales, họ Botryosphaeriaceae.
Bào tử nấm nảy mầm trên bề mặt tiếp xúc, sau đó xâm nhập vào mô cây gây hoại tử. Nấm chủ yếu xâm nhiễm qua đỉnh sinh trưởng (3-4 cm từ chót ngọn cành non, tược non), nụ hoa và trái non khi thời tiết ẩm ướt. Vết bệnh trên cành già thường là kết quả của nhiễm bệnh từ giai đoạn non trước đó.
2. Điều kiện phát triển mạnh của bệnh
Bệnh phát sinh và lây lan nhanh khi gặp các điều kiện sau:
Thời tiết
- Mùa mưa (thường từ tháng 5 đến tháng 11 ở miền Nam Việt Nam).
- Ẩm độ không khí cao (càng cao càng nguy hiểm).
- Nhiệt độ thích hợp là khoảng 20-30°C.
- Ít nắng, sương mù nhiều vào buổi sáng.
Điều kiện vườn
- Vườn rậm rạp, tán cành dày, thông thoáng kém tạo môi trường ẩm thấp.
- Không cắt tỉa, không thu gom và tiêu hủy cành bệnh khiến nguồn bệnh tồn dư lớn.
- Bón thừa đạm (phân đạm), thiếu phân hữu cơ và trung vi lượng (Canxi, Bo, Zn, Mg…) làm cây yếu, giảm sức đề kháng.
- Quản lý nước kém như vườn ẩm thấp kéo dài, dùng nước ô nhiễm để tưới hoặc pha thuốc.
Giai đoạn cây dễ nhiễm
- Ra cành non, tược non, nụ hoa và trái non (giai đoạn này rất nhạy cảm).
- Cây yếu, hom giống nhiễm bệnh từ đầu.
Phương thức lây lan: Bào tử nấm lan theo gió, nước mưa, nước tưới, dụng cụ cắt tỉa, hom giống nhiễm bệnh và qua tiếp xúc giữa các cây.
3. Triệu chứng bệnh đốm nâu (nấm tắc kè) trên thanh long
Bệnh do nấm Neoscytalidium dimidiatum gây ra, chủ yếu tấn công cành non, tược non, nụ hoa và trái non. Triệu chứng tiến triển theo giai đoạn:
- Giai đoạn đầu: Xuất hiện các chấm nhỏ tròn li ti, hơi lõm, màu trắng hoặc vàng chanh, giữa vết có chấm nâu nhỏ.
- Giai đoạn phát triển: Vết bệnh chuyển màu nâu, hơi lồi lên, bề mặt sần sùi (giống da tắc kè). Các vết liên kết thành mảng lớn.
- Nặng: Cành thối khô, sần sùi, khô từng mảng; trái bị sần sùi, thối khô, nứt, mất thẩm mỹ, không xuất khẩu được.
Bệnh còn gọi là đốm trắng ở giai đoạn đầu vì vết lõm trắng. Nấm xâm nhiễm chủ yếu qua đỉnh sinh trưởng (3-4cm từ ngọn) khi ẩm ướt.
4. Các biện pháp xử lý bệnh và phòng ngừa hiệu quả
Giải pháp xử lý bệnh (khi đã bị nhiễm)
- Vệ sinh vườn ngay lập tức (biện pháp quan trọng nhất)
- Cắt bỏ toàn bộ cành bệnh nặng, cành già nhiễm bệnh, thu gom tiêu hủy (đốt hoặc chôn sâu, không để dưới gốc).
- Khoét sạch vết bệnh trên cành còn lại.
- Tạo tán thông thoáng, loại bỏ tược non thừa trong mùa mưa.
- Bổ sung dinh dưỡng tăng sức đề kháng
- Bón cân đối, tăng phân hữu cơ và Trichoderma.
- Bổ sung trung vi lượng (Canxi, Bo, Zn, Mg) qua lá và gốc.
- Tránh bón thừa đạm.
Sử dụng thuốc (luân phiên để tránh kháng thuốc)
- Phun tập trung vào tược non, đỉnh ngọn, nụ hoa, trái non. Phun 2-3 lần cách 4-7 ngày khi bệnh chớm hoặc thời tiết ẩm.
- Ưu tiên kết hợp sinh học (Bacillus, Trichoderma) để giảm thuốc hóa học, đảm bảo xuất khẩu.
- Lưu ý: Phun kỹ, ướt đều tán (đặc biệt mặt dưới), phun trước mưa hoặc khi ẩm độ cao. Tuân thủ thời gian cách ly.
Biện pháp phòng ngừa hiệu quả lâu dài
- Vệ sinh vườn định kỳ: Cắt tỉa, dọn sạch tàn dư, rải vôi bột (1-2 tấn/ha) để khử trùng đất.
- Quản lý nước & tán cây: Giữ vườn thông thoáng, tránh ẩm thấp kéo dài, tưới tiêu tốt, không dùng nước ô nhiễm.
- Dinh dưỡng: Bón phân cân đối, tăng hữu cơ và vi sinh, bổ sung trung vi lượng đều đặn để cây khỏe mạnh.
- Giống và hom: Dùng hom giống sạch bệnh.
- Phòng thuốc: Phun phòng trước khi ra cành non/hoa quả non, đặc biệt mùa mưa hoặc sương mù (luân phiên thuốc tiếp xúc và hệ thống).
- Giải pháp sinh học: Sử dụng Trichoderma, Bacillus subtilis… kết hợp thường xuyên.
Bà con nên áp dụng quản lý tổng hợp (IPM), vệ sinh kết hợp cùng dinh dưỡng và thuốc hợp lý sẽ kiểm soát bệnh rất tốt, thậm chí phục hồi vườn thanh long đã bị nhiễm nặng. Thăm vườn thường xuyên cũng là một trong những giải pháp hiệu quả giúp phát hiện sớm bệnh để có các biện pháp xử lý nhanh chóng, kịp thời. Chúc bà con mùa màng bội thu.
