Bệnh chết rạp cây con (chết yểu, lở cổ rễ) trên cây lạc (đậu phộng) là một trong những bệnh phổ biến và gây thiệt hại nặng ở giai đoạn đầu, đặc biệt trên đất ẩm, đất cũ hoặc khi thời tiết bất lợi như độ ẩm cao, mưa nhiều. Nguyên nhân chính gây bệnh là nấm, chúng tấn công vào cổ rễ, làm úng teo và khiến cây con gãy gục. Nhận biết sớm và có các biện pháp xử lý nhanh chóng, kịp thời sẽ giúp bà con bảo vệ mùa màng tốt hơn.
1. Nguyên nhân chính gây bệnh chết rạp cây con ở lạc
Bệnh chết rạp cây con ở lạc do các loại nấm đất gây ra, chủ yếu là:
- Rhizoctonia solani (nguyên nhân phổ biến nhất ở lạc): Gây lở cổ rễ, thối cổ thân, cây con bị úng nước rồi teo lại và chết rạp. Nấm phát triển mạnh ở nhiệt độ 25–30°C, đất ẩm cao.
- Pythium spp.: Gây thối rễ, thối hạt trước và sau khi nảy mầm, cây con héo nhanh, gốc úng nước.
- Fusarium spp.: Gây héo, thối rễ và cổ rễ.
- Một số nấm khác: Phytophthora, Sclerotium rolfsii (gây mốc trắng), Aspergillus niger (gây mốc đen).
Nấm bệnh tồn tại trong đất, tàn dư cây trồng, hạt giống nhiễm bệnh và lây lan qua nước, gió, dụng cụ canh tác.
2. Điều kiện thuận lợi khiến bệnh bùng phát
Đất ẩm ướt kéo dài, nhiệt độ 25-30°C, đất cũ, gieo dày, thoát nước kém, phân tươi chưa hoai là môi trường, điều kiện lý tưởng để bệnh chết rạp cây non ở lạc bùng phát mạnh.
- Đất ẩm ướt kéo dài (tưới nhiều hoặc mưa nhiều sau khi gieo).
- Nhiệt độ đất thấp hoặc dao động (cây con sinh trưởng chậm, dễ bị tấn công).
- Hạt giống kém chất lượng, gieo sâu, mật độ dày.
- Đất cũ đã trồng lạc hoặc rau màu nhiều năm, không luân canh.
- Thoát nước kém, đất nặng, pH không phù hợp.
- Bón phân tươi (chưa hoai mục) hoặc lạm dụng phân đạm.
3. Triệu chứng điển hình
Bệnh thường xảy ra ở giai đoạn hạt nảy mầm và cây con (từ khi gieo đến 20-30 ngày tuổi).
Trước khi mọc: Hạt giống thối mềm, chuyển màu nâu đen, không nảy mầm hoặc nảy mầm kém.
Sau khi mọc
- Cổ rễ (phần thân sát mặt đất) bị úng nước, teo tóp, thắt lại, chuyển màu nâu đến nâu đen.
- Cây con héo đột ngột vào ban ngày (có thể xanh lại vào ban đêm nếu bệnh nhẹ).
- Cây đổ rạp xuống đất, lá vẫn xanh ban đầu rồi héo khô và chết.
- Rễ bị thối, dễ nhổ lên.
- Đôi khi thấy sợi nấm trắng mịn hoặc hạch nấm nhỏ xung quanh gốc (đặc biệt khi ẩm cao).
Bệnh lan nhanh theo đám, tạo khoảng trống trên ruộng. Có thể nhầm với úng nước, thiếu dinh dưỡng hoặc tổn thương cơ học.
4. Biện pháp phòng ngừa hiệu quả bệnh chết rạp cây con ở lạc
Biện pháp phòng ngừa
Phòng bệnh quan trọng hơn trị bệnh vì nấm sống trong đất và lan nhanh.
Chọn và xử lý hạt giống
- Dùng hạt giống chắc, đồng đều, sạch bệnh, đã xử lý sẵn thuốc trừ nấm.
- Xử lý trước gieo: Ngâm hạt với thuốc trừ nấm (Ridomil, Topsin M, Carbendazim…) theo hướng dẫn.
Quản lý đất và kỹ thuật canh tác
- Luân canh với lúa nước, ngô hoặc cây khác họ (tránh trồng liên tục lạc).
- Cày ải phơi đất, bón vôi bột (500-1000 kg/ha) để nâng pH và diệt nấm.
- Lên luống cao, đảm bảo thoát nước tốt, tránh ruộng trũng.
- Bón phân chuồng hoai mục và phân cân đối, tránh thừa đạm và phân tươi.
- Gieo đúng độ sâu (2-3 cm), mật độ hợp lý, không gieo khi mưa lớn hoặc đất quá ẩm.
Vệ sinh đồng ruộng
- Thu dọn tàn dư cây vụ trước, đốt hoặc chôn sâu.
- Tránh tưới quá nhiều nước, giữ đất thoáng.
- Sử dụng chế phẩm sinh học: Trichoderma, Bacillus subtilis… bón vào đất để đối kháng nấm bệnh.
Biện pháp xử lý khi đã có bệnh
- Nhổ bỏ ngay cây lạc bệnh và cây xung quanh để hạn chế lây lan. Đốt hoặc chôn sâu, rắc vôi bột vào hố (4% hoặc 10-20g/hố).
- Tưới thuốc gốc: Phun hoặc tưới gốc các thuốc trừ nấm. Kết hợp Trichoderma để cải thiện đất. Phun lặp lại theo hướng dẫn (thường 7-10 ngày/lần) khi bệnh chớm xuất hiện.
Lưu ý: Thuốc hóa học chỉ hỗ trợ, không lạm dụng. Ưu tiên biện pháp sinh học và canh tác để giảm tồn dư.
Bệnh chết rạp cây con không chỉ làm chết cây hàng loạt mà còn gây giảm mạnh năng suất và tăng chi phí sản xuất, là một trong những nguyên nhân chính khiến nhiều ruộng lạc bị lỗ hoặc năng suất thấp. Phòng ngừa tốt từ khâu xử lý hạt giống, luân canh, thoát nước đến chăm sóc dinh dưỡng sẽ giúp giảm thiểu hầu hết tác hại này. Chúc bà con thành công!
