Rệp sáp là một trong những dịch hại phổ biến và gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến năng suất cũng như giá trị xuất khẩu của cây thanh long. Chúng tấn công gần như tất cả các bộ phận của cây, từ rễ, cành cho đến nụ hoa và quả. Chúng phát triển mạnh nhất vào mùa khô, giai đoạn thời tiết nắng nóng kéo dài hoặc những thời điểm chuyển mùa từ mưa sang khô.
Cùng tìm hiểu chi tiết quá trình sinh trưởng và phát triển của rệp sáp trên cây thanh long để có các biện pháp phòng ngừa hiệu quả trong bài viết dưới đây.
1. Quá trình sinh trưởng và phát triển của rệp sáp hại thanh long
Quá trình sinh trưởng và phát triển (vòng đời) của rệp sáp hại thanh long trải qua sự phân hóa rất rõ rệt giữa con cái và con đực. Toàn bộ vòng đời của rệp sáp kéo dài khoảng 30 – 45 ngày (tùy thuộc vào nhiệt độ và độ ẩm môi trường).
Giai đoạn trứng (4 – 7 ngày)
- Trứng được rệp cái đẻ thành từng túi/chùm tròn màu trắng nhạt, bao bọc bởi lớp bông xốp sáp trắng để bảo vệ khỏi nước và thiên địch.
- Trứng thường nằm ở các khe cành thanh long, cuống hoa, tai quả hoặc dưới gốc cây. Một con rệp cái có thể đẻ từ 200 – 500 trứng trong suốt vòng đời.
Giai đoạn ấu trùng / rệp non (15 – 25 ngày)
Rệp non vừa nở ra gọi là “rệp bò”:
- Tuổi 1 (Rệp bò): Rệp non có màu hồng nhạt hoặc vàng nhạt, cơ thể trần trụi chưa có lớp phấn sáp bao phủ, chân rất phát triển. Đây là giai đoạn di chuyển mạnh nhất, chúng bò từ cành này sang cành khác, bám vào các mô mềm (đọt non, bông, trái) để cắm vòi chích hút.
- Tuổi 2 & 3: Rệp non bắt đầu tiết ra lớp phấn sáp màu trắng bao bọc quanh cơ thể và trở nên ít di chuyển hơn.
Giai đoạn trưởng thành (10 – 20 ngày)
Rệp cái (Không biến thái hoàn toàn)
- Hình dáng: Không có cánh, cơ thể hình bầu dục dẹp, bao phủ toàn thân là lớp phấn sáp trắng hình gợn sóng.
- Tập tính: Gần như đứng yên một chỗ chích hút cho đến chết. Rệp cái có khả năng sinh sản đơn tính (không cần phối giống với con đực vẫn đẻ ra trứng/rệp con).
Rệp đực (Biến thái hoàn toàn – Rất hiếm gặp)
- Hình dáng: Nhỏ hơn rệp cái nhiều, có một đôi cánh mỏng, không có vòi chích hút.
- Tập tính: Chỉ sống được 1 – 3 ngày, nhiệm vụ duy nhất là bay đi tìm rệp cái để phối giống rồi chết.
Thời điểm bùng phát mạnh
- Rệp sáp phát triển mạnh nhất vào mùa khô, giai đoạn thời tiết nắng nóng kéo dài hoặc những thời điểm chuyển mùa từ mưa sang khô.
- Trong các vườn thanh long trồng dày, rậm rạp, thiếu ánh sáng hoặc vườn có nhiều kiến (đặc biệt là kiến lửa, kiến vống) di chuyển làm trung gian phát tán rệp sáp.
2. Đặc điểm gây hại của rệp sáp trên cây thanh long
Trên cành và đọt non
- Rệp sáp tập trung thành từng chùm ở các khe rãnh của cành thanh long, cành non hoặc chỗ giáp ranh giữa các mắt cành.
- Chúng cắm vòi chích hút nhựa làm cho cành bị vàng teo, suy yếu, kém phát triển. Trường hợp bị nặng, cành có thể bị khô héo và chết dần.
Trên nụ hoa và hoa
- Rệp sáp chui vào các kẽ bẹ hoa, nụ hoa để chích hút nhựa.
- Làm nụ hoa bị vàng, phát triển dị dạng, rụng hoa hàng loạt hoặc không thể nở màng thụ phấn bình thường.
Trên quả (Giai đoạn gây thiệt hại nặng nhất)
- Rệp sáp bám dày đặc ở phần cuống quả, rốn quả và ẩn nấp sâu bên trong các tai quả (tai thanh long).
- Vết chích hút làm vỏ quả bị biến màu, xuất hiện các đốm thâm đen hoặc ố vàng, tai quả bị héo khô và biến dạng.
- Quả bị tấn công thường nhỏ, méo mó, giảm đáng kể lượng đường và mất hoàn toàn giá trị thương phẩm (đặc biệt là tiêu chuẩn xuất khẩu sang các thị trường khó tính).
Trên rễ (Rệp sáp rễ)
- Ngoài phần trên mặt đất, một số loài rệp sáp còn sinh sống dưới đất, bám vào hệ thống rễ để chích hút.
- Làm rễ bị sần sùi, kém phát triển, không hấp thụ được nước và dinh dưỡng. Cây có biểu hiện vàng cành, còi cọc dù vẫn được bón phân đầy đủ.
Trong quá trình chích hút, rệp sáp thải ra một lượng lớn dịch ngọt (mật mật). Lớp dịch này phủ lên bề mặt cành và quả thanh long, trở thành môi trường hoàn hảo cho nấm Bồ hóng (Capnodium spp.) phát triển. Nấm tạo thành các lớp màng đen như muội hóng bếp bám chặt vào cành và quả. Lớp bồ hóng cản trở khả năng quang hợp của cành thanh long. Quả thanh long bị bám bồ hóng rất khó rửa sạch, làm vỏ quả bị Lem/Mốc, làm giảm giá trị thương phẩm nghiêm trọng.
3. Biện pháp xử lý và phòng ngừa rệp sáp hại thanh long hiệu quả
Để kiểm soát và phòng ngừa rệp sáp hại thanh long hiệu quả, nhà vườn cần áp dụng quản lý dịch hại tổng hợp (IPM). Việc kết hợp giữa vệ sinh vườn, kiểm soát loài kiến cộng sinh và phun thuốc đúng kỹ thuật là chìa khóa để trị dứt điểm rệp sáp (đặc biệt là rệp núp sâu trong các kẽ tai quả).
Biện pháp canh tác và vệ sinh vườn
- Cắt tỉa thông thoáng: Sau mỗi đợt thu hoạch, tiến hành cắt tỉa các cành già, cành sâu bệnh, cành khuất tán để tạo độ thông thoáng và ánh sáng chiếu đều vào gốc.
- Xịt rửa áp lực cao: Sử dụng máy phun rửa áp lực mạnh xịt trực tiếp vào các chùm rệp sáp bám trên cành, cuống hoa và tai quả. Áp lực nước mạnh sẽ đánh bật lớp sáp bảo vệ và rửa trôi trứng, rệp non.
- Tẩy sạch bồ hóng: Rửa sạch lớp nấm bồ hóng bám trên cành bằng các dung dịch nước rửa chén pha loãng hoặc chế phẩm nấm đối kháng để khôi phục khả năng quang hợp cho cây.
Diệt Kiến – Cắt đứt con đường phát tán
- Kiến (kiến lửa, kiến vống, kiến đen) là “trung gian” tha rệp sáp từ gốc lên tận cành và tai quả. Muốn trị rệp sáp triệt để, bắt buộc phải diệt kiến.
- Dọn gốc: Dọn sạch cỏ dại, tàn dư thực vật quanh gốc thanh long – nơi kiến thường làm tổ.
- Đặt bẫy/Dùng thuốc trị kiến: Rải các loại thuốc hạt trị kiến quanh gốc hoặc dùng bẫy bả sinh học để tiêu diệt tổ kiến.
- Quét vôi gốc: Quét vôi quanh trụ thanh long từ gốc lên khoảng 30–50 cm để ngăn kiến bò lên cành.
Biện pháp sinh học
- Nấm đối kháng: Phun kết hợp hỗn hợp Nấm xanh (Metarhizium) và Nấm trắng (Beauveria) định kỳ trong mùa mưa hoặc khi rệp mới xuất hiện ở mật độ thấp. Nấm sẽ ký sinh, ăn sâu vào cơ thể rệp và làm chúng chết tự nhiên.
- Bảo vệ thiên địch: Hạn chế phun thuốc hóa học phổ rộng để bảo vệ các loài thiên địch ăn rệp như bọ rùa, bọ xít ăn thịt, nhện và ong ký sinh.
Biện pháp hóa học (Xử lý khi bùng phát dịch)
Lớp sáp trắng bên ngoài rệp rất khó thấm thuốc, do đó việc chọn đúng hoạt chất và pha phụ gia là yếu tố quyết định.
Chọn hoạt chất đặc trị
- Nhóm lưu dẫn, thấm sâu, nội hấp: Spirotetramat, Thiamethoxam, Imidacloprid, Buprofezin (chất điều hòa sinh trưởng, làm rệp không lột xác được), Profeno-fos.
Mẹo quan trọng khi phun thuốc
- Pha thêm Chất trợ lực / Dầu khoáng: Bắt buộc pha thêm dầu khoáng hoặc chất bám dính vào bình phun. Dầu khoáng giúp làm tan lớp sáp bảo vệ bên ngoài, giúp thuốc ngấm trực tiếp vào cơ thể rệp.
- Kỹ thuật phun: Phun tập trung vào các khe cành, dưới nụ hoa, tai quả và quanh gốc (nếu có rệp sáp rễ). Phun ướt đẫm và đập mạnh tia nước vào ổ rệp.
- Lặp lại đợt 2: Phun lại lần 2 sau 5–7 ngày để diệt triệt để lứa rệp non vừa nở từ trứng (do đợt 1 thuốc chưa diệt được trứng nằm trong túi sáp).
Bà con lưu ý thời điểm diệt rệp dễ nhất là khi rệp sáp ở tuổi 1 (rệp non) vì lúc này chúng chưa tiết lớp sáp bảo vệ mỏng/dày bên ngoài. Muốn trị triệt để rệp sáp trên thanh long, bắt buộc phải diệt luôn cả đàn kiến xung quanh gốc cây để cắt đứt con đường di chuyển của chúng. Chúc bà con thành công!
