Sâu đục thân là một trong những đối tượng dịch hại nguy hiểm nhất trên cây lúa. Chúng gây hại từ giai đoạn lúa đẻ nhánh gây hiện tượng dảnh lúa bị héo cho đến giai đoạn trỗ bông gây bông lúa bị bạc/bạc bông, làm giảm năng suất nghiêm trọng nếu không xử lý kịp thời. Sâu đục thân lúa không xuất hiện tràn lan quanh năm mà thường bùng phát thành từng đợt cao điểm gắn liền với chu kỳ sinh trưởng của cây lúa và điều kiện thời tiết. Dưới đây là các giải pháp giúp phòng trừ dịch hại sâu đục thân hại lúa hiệu quả, bà con tham khảo nhé!
1. Nhận biết sâu đục thân hại lúa
Triệu chứng gây hại trên cây lúa
Tùy vào giai đoạn sinh trưởng của cây lúa, sâu đục thân sẽ gây ra 2 hiện tượng đặc đặc trưng.
Giai đoạn mạ – đẻ nhánh
- Sâu non đục qua bẹ lá chui vào bên trong thân, cắt đứt mạch dẫn dinh dưỡng.
- Lá non ở giữa bị héo vàng rồi khô chết (dảnh héo).
- Dùng tay rút nhẹ lá ngọn (dảnh lúa) thấy dễ dàng rút ra được, phần gốc dảnh lúa bị đứt ngắt, thối và có mùi hôi, kèm theo phân sâu rơi ra.
Giai đoạn làm nhốt – trỗ bông (Bông bạc)
- Sâu đục vào cuống bông hoặc phần thân dưới đòng.
- Bông lúa khi trỗ ra không thể thụ phấn/kết hạt được, toàn bộ bông lúa có màu trắng đục (bông bạc), đứng thẳng chứ không cong rủ xuống như bông lúa hạt chắc.
Nhận biết các giai đoạn phát triển của sâu
Loại phổ biến và gây hại nặng nhất là Sâu đục thân 2 chấm. Bà con có thể nhận diện các hình thái:
| Giai đoạn | Đặc điểm nhận dạng |
| Bướm (Ngài) | Có màu vàng nhạt hoặc trắng ngà. Bướm cái ở giữa mỗi cánh trước có 1 chấm đen rất rõ. Khi đậu cánh xếp hình tam giác. |
| Ổ trứng | Đẻ thành từng ổ trên mặt lá hoặc bẹ lá, hình bầu dục, bên trên phủ một lớp lông mịn màu vàng nâu (như nhung). |
| Sâu non | Thân màu trắng sữa hoặc vàng nhạt, đầu màu nâu đỏ/nâu đen. Khi lớn sâu dài khoảng 20–25mm. |
| Nhộng | Nằm bên trong thân cây lúa (thường ở phần gốc gần mặt nước), màu nâu vàng đến nâu đậm. |
Mẹo thăm đồng: Khi thấy bướm sâu đục thân rộ lên trên đồng ruộng (hoặc bay vào đèn nhiều), khoảng 5–7 ngày sau trứng sẽ nở thành sâu non. Đây là thời điểm “vàng” để phun thuốc phòng trừ đạt hiệu quả tối đa.
2. Thời điểm thuận lợi nhiễm bệnh và bùng phát dịch hại sâu đục thân
Các thời điểm cây lúa dễ bị sâu tấn công nhất
Sâu đục thân gây thiệt hại nặng nhất ở 2 giai đoạn sinh trưởng quan trọng:
Giai đoạn lúa đẻ nhánh rộ
- Thời điểm: Thường xảy ra khoảng 20 – 35 ngày sau gieo sạ (hoặc 15 – 25 ngày sau cấy).
- Biểu hiện: Sâu đục vào thân làm đứt mạch dinh dưỡng, gây ra hiện tượng dảnh héo.
- Mức độ nguy hiểm: Cây lúa bị mất dảnh hữu hiệu, giảm số bông trên khóm. Tuy nhiên, nếu ruộng lúa khỏe và bón phân cân đối, cây vẫn có khả năng đẻ nhánh bù.
Giai đoạn làm đòng – sắp trổ (Giai đoạn nguy hiểm nhất)
- Thời điểm: Khoảng 5–7 ngày trước khi lúa trỗ cho đến khi lúa vừa trổ xong.
- Biểu hiện: Sâu đục cắt đứt cuống bông làm bông lúa mới trổ ra bị bạc trắng (bông bạc), hoàn toàn không cho hạt.
- Mức độ nguy hiểm: Cực kỳ nghiêm trọng, gây tổn thất trực tiếp đến năng suất vì giai đoạn này cây lúa không còn khả năng tự phục hồi hay bù đắp được nữa.
Các đợt bùng phát chính trong năm (Theo vụ mùa)
Sâu đục thân phát triển theo từng lứa (chu kỳ khoảng 35 – 45 ngày/lứa). Trong năm thường có 4 – 5 lứa bướm, nhưng cần đặc biệt lưu ý các đợt cao điểm sau:
Vụ Xuân / Vụ Đông Xuân (Miền Bắc & Miền Trung):
- Lứa 1 (Tháng 3 – Tháng 4): Bùng phát gây hại dảnh héo trên lúa đẻ nhánh.
- Lứa 2 (Tháng 5 – Đầu tháng 6): Cao điểm nguy hiểm nhất, bướm rộ đẻ trứng trùng với lúc lúa trỗ bông, gây bông bạc trên diện rộng nếu không phòng trừ kịp.
Vụ Hè Thu / Mùa (Toàn quốc):
- Lứa bướm Tháng 7 – Tháng 8: Gây hại đảnh héo trên lúa đẻ nhánh Hè Thu.
- Lứa bướm Tháng 8 – Tháng 9 (vụ Mùa/Thu Đông): Gây hại bông bạc trên lúa trỗ.
Yếu tố môi trường và canh tác khiến sâu dễ phát tán thành dịch
Sâu đục thân sẽ bùng phát rất nhanh nếu gặp các điều kiện thuận lợi sau:
| Yếu tố | Điều kiện kích thích sâu phát triển |
| Thời tiết | Thời tiết ấm áp, ẩm độ cao, có mưa rào nhẹ xen kẽ nắng ấm (rất hợp cho bướm vũ hóa và đẻ trứng). |
| Bón phân | Ruộng bón thừa phân đạm, bón muộn, bón không cân đối làm lá lúa xanh mướt, mềm yếu, vỏ bẹ mỏng. |
| Gieo cấy | Lịch gieo cấy lệch pha, không tập trung giữa các ruộng trong cùng một vùng (sâu có nguồn thức ăn liên tục để gối lứa). |
| Mật độ | Cấy/sạ quá dày, ruộng thiếu ánh sáng, ẩm thấp. |
| Làm đất | Không cày lật gốc rạ hoặc ngâm nước sau vụ trước, khiến nhộng và sâu non tồn dư từ vụ cũ sống sót sang vụ sau. |
3. Biện pháp phòng trừ dịch hại sâu đục thân hại lúa
Biện pháp canh tác và biện pháp cơ học
- Vệ sinh đồng ruộng: Sau khi thu hoạch, cày lật gốc rạ sớm và phơi ải hoặc cho ngâm nước để diệt nhộng/sâu non nằm trong gốc rạ.
- Chọn giống: Sử dụng các giống lúa cứng cây, có khả năng chống chịu hoặc phục hồi tốt. Tránh gieo trồng quá nhiều giống cảm nhiễm trên cùng một vùng.
- Thời vụ tập trung: Gieo cấy tập trung, né rể (tránh thời điểm ngài/bướm rộ ra trứng).
- Bón phân cân đối: Bón đúng, đủ và cân đối NPK. Tránh bón thừa đạm (đặc biệt là giai đoạn lúa đẻ nhánh rộ và trước/sau trỗ) vì sẽ làm lá lúa mềm, thu hút ngài đến đẻ trứng. Bổ sung thêm Kali và Silic giúp lúa cứng cây, vỏ bẹ dày, hạn chế sâu đục vào thân.
- Điều tiết nước: Giữ mực nước vừa phải trong ruộng giai đoạn lúa đẻ nhánh để hạn chế sâu lây lan.
Biện pháp sinh học
- Bảo vệ kẻ thù tự nhiên: Tăng cường thả hoặc bảo vệ các loài thiên địch trên đồng ruộng như ong mắt đỏ (gây ký sinh trứng sâu), kiến ba khoang, nhện, bọ rùa…
- Hạn chế phun thuốc trừ sâu sớm: Trong 40 ngày đầu sau khi gieo sạ, hạn chế phun thuốc hóa học phổ rộng để bảo vệ thiên địch.
- Dùng bẫy đèn/Pheromone: Đặt bẫy đèn vào đầu vụ hoặc thời điểm ngài vũ hóa rộ để thu bắt ngài trưởng thành trước khi chúng kịp đẻ trứng.
Biện pháp hóa học
Thời điểm “vàng” để phun thuốc
Phun thuốc hóa học chỉ đạt hiệu quả cao nhất khi sâu mới nở (tuổi 1 – tuổi 2) chưa kịp đục sâu vào trong thân lúa:
- Giai đoạn lúa đẻ nhánh: Phun khi phát hiện tỷ lệ dảnh héo từ 5% trở lên.
- Giai đoạn lúa làm nhốt/sắp trỗ: Phun khi mật độ ổ trứng từ 0,3 – 0,5 ổ/m² hoặc theo dõi thời điểm bướm rộ sau khoảng 3–5 ngày (phun phòng trước khi lúa trỗ 3–5 ngày).
Lưu ý quan trọng: Khi lúa đã bị bạc bông hoàn toàn thì phun thuốc sẽ không còn tác dụng vì sâu đã chui sâu bên trong và cắt đứt mạch dẫn nước/dinh dưỡng.
Các nhóm hoạt chất hiệu quả
Ưu tiên các dòng thuốc có tính nội hấp (lưu dẫn), vị độc, thấm sâu cao:
- Chlorantraniliprole – Hiệu quả kéo dài, ít hại thiên địch.
- Cartap – Rất mạnh trong việc diệt sâu đục thân và sâu cuốn lá.
- Fipronil – Tác dụng lưu dẫn, dùng tốt giai đoạn đầu vụ.
- Diazinon / Quinalphos – Có thể rải trực tiếp xuống ruộng nếu giữ được nước ổn định từ 3–5cm.
Sâu đục thân rất dễ bùng phát thành dịch nếu gặp điều kiện thời tiết thuận lợi và quản lý canh tác không tốt. Vì thế, bà con cần chủ động thăm đồng thường xuyên để phát hiện sâu hại sớm. Đồng thời, áp dụng các giải pháp phòng ngừa để nâng cao hiệu quả phòng dịch. Chúc bà con mùa màng bội thu.
