Bọ phấn trắng (hay còn gọi là rầy phấn trắng, rầy cánh trắng) là đối tượng dịch hại nguy hiểm, thường bùng phát mạnh vào những vụ mùa khô hanh, nắng nóng trên cây lúa. Bọ phấn trắng gây hại chủ yếu bằng cách chích hút nhựa cây ở cả giai đoạn ấu trùng và trưởng thành. Thời kỳ tấn công mạnh nhất của chúng thường rơi vào giai đoạn lúa đẻ nhánh đến làm đòng và trổ. Cùng tìm hiểu chi tiết quá trình sinh trưởng và gây hại của bọ phấn trên cây lúa trong bài viết dưới đây.
1. Vòng đời và quá trình sinh trưởng của bọ phấn trắng
Bọ phấn trắng thuộc nhóm biến thái không hoàn toàn (không trải qua giai đoạn nhộng thật sự, thay vào đó là giai đoạn “nhộng giả”). Vòng đời trung bình dao động từ 17 – 24 ngày (ở điều kiện lý tưởng khoảng 30°C ) và được chia làm 3 giai đoạn chính.
Giai đoạn trứng (từ 4 – 6 ngày)
- Trứng thường được bọ trưởng thành đẻ tập trung ở mặt dưới của lá lúa.
- Bên ngoài trứng được bao phủ bởi một lớp sáp cứng có tác dụng chống thấm nước. Điều này khiến trứng rất khó bị ảnh hưởng bởi các loại thuốc bảo vệ thực vật tiếp xúc.
Giai đoạn ấu trùng (từ 10 – 14 ngày): Ấu trùng có 4 tuổi (tuổi 4 còn gọi là giai đoạn nhộng giả)
- Tuổi 1: Có chân và râu rõ rệt (dài khoảng 0,25 mm), cơ thể chưa có lớp phấn sáp. Giai đoạn này chúng bò đi tìm vị trí thích hợp trên lá để định cư.
- Tuổi 2 & 3: Chân tiêu giảm, cơ thể dẹt, bất động bám chặt vào bề mặt lá hoặc bẹ lá để chích hút nhựa.
- Tuổi 4 (Nhộng giả): Cơ thể dài khoảng 1,2 mm, bắt đầu xuất hiện những sợi sáp trắng dài bao phủ xung quanh.
Giai đoạn trưởng thành (Thành trùng)
- Kích thước rất nhỏ, chỉ khoảng 1,5 – 2 mm. Toàn thân và cánh được phủ một lớp phấn sáp màu trắng tinh khôi đặc trưng.
- Chúng có thể bắt đầu đẻ trứng ngay trong ngày đầu tiên vũ hóa và đẻ liên tục suốt đời. Loài này bay khỏe, khi có động (khua động lá) sẽ bay lên như một làn khói trắng.
2. Đặc điểm gây hại của bọ phấn hại lúa
Triệu chứng cụ thể trên cây lúa
- Hút nhựa làm suy kiệt dinh dưỡng: Cả ấu trùng và thành trùng bám chặt ở mặt dưới lá và trong bẹ lá để hút nhựa. Lá lúa bị mất dinh dưỡng sẽ chuyển sang màu vàng úa, cây sinh trưởng còi cọc.
- Hiện tượng “siết cổ lá”: Khi bọ tấn công mạnh ở vùng cổ lá, lá lúa bị biến dạng, xoắn lại, co rút và nhăn nheo.
- Nghẹn đòng và lép hạt: Nếu bọ phấn tấn công vào giai đoạn lúa làm đòng và sắp trổ, lá cờ sẽ bị xoắn chặt khiến bông lúa không thể thoát ra ngoài được (trỗ nghẹn). Những bông trỗ thoát được thì hạt cũng bị lửng, lép nghiêm trọng, làm giảm mạnh năng suất.
- Gây nấm muội đen (Bồ hóng): Trong quá trình chích hút, bọ phấn thải ra chất dịch ngọt. Chất dịch này là môi trường lý tưởng cho nấm bồ hóng phát triển, phủ đen bề mặt lá, làm giảm khả năng quang hợp của cây lúa.
3. Điều kiện phát sinh bọ phấn
Yếu tố thuận lợi để bọ phấn bùng phát trên các diện tích lúa:
- Thời tiết nắng nóng, ít mưa, nhiệt độ cao (quanh mức 30°C).
- Sạ quá dày, bón thừa phân đạm hoặc bón đạm muộn làm lá lúa mềm, mướt tạo điều kiện cho bọ trú ẩn và chích hút.
- Ruộng lúa gần các khu vực trồng cây ký chủ phụ của bọ phấn như vườn ổi, sắn (khoai mì), cà chua, dưa bầu bí.
4. Biện pháp phòng trừ bọ phấn hại lúa hiệu quả
Để quản lý và phòng trừ bọ phấn trắng (rầy phấn trắng) hại lúa hiệu quả, bà con cần áp dụng quy trình Quản lý dịch hại tổng hợp (IPM). Do cấu tạo cơ thể bọ phấn được bao phủ bởi một lớp phấn sáp chống thấm nước và chúng thường ẩn nấp ở mặt dưới lá hoặc trong bẹ lá, việc chỉ phụ thuộc vào thuốc hóa học thường mang lại hiệu quả kém và dễ gây bùng phát dịch mạnh hơn.
Biện pháp canh tác
- Đây là khâu quan trọng nhất giúp hạn chế tối đa môi trường thuận lợi cho bọ phấn sinh sôi.
- Vệ sinh đồng ruộng sạch sẽ: Thu dọn tàn dư cây trồng từ vụ trước. Dọn sạch cỏ dại xung quanh bờ ruộng và kênh mương, vì cỏ dại (như cỏ lồng vực, cỏ chân gà) là ký chủ phụ trung gian của bọ phấn.
- Gieo sạ mật độ vừa phải: Tuyệt đối không sạ quá dày. Mật độ khuyến cáo là từ 80 – 100 kg hạt giống/ha (hoặc sạ hàng, sạ cụm) để ruộng thông thoáng, giảm độ ẩm nội đồng và giúp ánh nắng chiếu vào dễ dàng, làm giảm nơi trú ẩn của bọ.
- Quản lý phân bón hợp lý: Bón phân cân đối giữa Đạm – Lân – Kali. Không bón thừa phân đạm và không bón đạm muộn. Thừa đạm sẽ làm lá lúa mềm, xanh mướt, kích thích bọ phấn đến chích hút và đẻ trứng.
- Điều tiết nước: Giữ mực nước ruộng ổn định, không để ruộng bị khô hạn trong các giai đoạn nhạy cảm (đẻ nhánh, làm đòng), vì thời tiết khô nóng là chất xúc tác để bọ phát triển mạnh.
Biện pháp sinh học
- Bọ phấn trắng có rất nhiều thiên địch tự nhiên trong ruộng lúa như bọ rùa, kiến ba khoang, nhện ăn thịt, và đặc biệt là các loài ong ký sinh nhộng giả.
- Hạn chế phun thuốc hóa học sớm: Trong vòng 40 ngày đầu sau sạ, nếu không thực sự cần thiết, không nên phun các loại thuốc trừ sâu phổ rộng (như nhóm gốc cúc tổng hợp). Việc này giúp bảo vệ tối đa quần thể thiên địch để chúng tự kiểm soát bọ phấn.
- Trồng hoa trên bờ ruộng: Áp dụng mô hình công nghệ sinh thái (trồng các loài hoa có mật như hoa cúc, hoa sao nhái trên bờ ruộng) để thu hút ong ký sinh và bọ rùa đến trú ngụ.
Biện pháp hóa học
Chỉ tiến hành phun thuốc khi mật độ bọ phấn xuất hiện dày đặc, có nguy cơ gây xoăn lá cờ hoặc nghẹn đòng (giai đoạn lúa đẻ nhánh rộ đến làm đòng).
Kỹ thuật chọn thuốc
- Do bọ phấn trắng có khả năng kháng thuốc rất nhanh, bà con nên ưu tiên chọn các nhóm thuốc có cơ chế tác động thông minh:
- Thuốc lưu dẫn và vị độc mạnh: Giúp thuốc thấm sâu vào thân, lá lúa. Khi bọ chích hút nhựa sẽ bị trúng độc (Ví dụ các hoạt chất: Pymetrozine, Dinotefuran, Thiamethoxam).
- Thuốc ức chế sinh trưởng (Điều hòa sinh trưởng): Làm cho trứng không nở được, hoặc ấu trùng không thể lột xác để trưởng thành (Ví dụ hoạt chất: Buprofezin).
- Thuốc thế hệ mới diệt cả trứng và ấu trùng: Hoạt chất Spirotetramat (có khả năng lưu dẫn 2 chiều cực mạnh) hoặc Cyantraniliprole.
Nguyên tắc phun thuốc đạt hiệu quả cao
- Phun đúng vị trí: Bọ phấn và ấu trùng tập trung ở mặt dưới lá và trong bẹ lá. Khi phun, cần hạ thấp vòi phun và đi chậm để thuốc phủ đều từ gốc lên ngọn và tiếp xúc được mặt dưới của lá.
- Lượng nước đủ lớn: Phun đủ lượng nước khuyến cáo (khoảng 400 – 500 lít nước/ha) để đảm bảo độ che phủ.
- Thời điểm phun: Nên phun vào buổi sáng sớm (khi cánh bọ còn ướt đẫm sương, chúng bay kém) hoặc buổi chiều mát. Tránh phun lúc trưa nắng vì bọ phấn bay rất linh hoạt và thuốc dễ bị bốc hơi.
- Phun đồng loạt: Bọ phấn có cánh và bay rất khỏe. Nếu phát hiện dịch, các hộ nông dân trong cùng một khu vực nên phun đồng loạt để tránh tình trạng bọ di chuyển từ ruộng này sang ruộng khác.
- Phối hợp chất bám dính: Nên pha thêm chất bám dính hoặc dầu khoáng vào nước thuốc để phá vỡ lớp phấn sáp trên cơ thể bọ, giúp thuốc tiếp xúc trực tiếp và hiệu quả hơn.
