Bệnh thối gốc ở cây lạc là nguyên nhân hàng đầu gây ra tình trạng chết cây, mất khoảng trống trên đồng ruộng. Không chỉ thế, mầm bệnh còn có khả năng tích tụ lâu dài trong đất ảnh hưởng nghiêm trọng đến vụ mùa tiếp theo. Vậy bệnh thối gốc lạc bùng phát do đâu? Cùng tìm hiểu nguyên nhân gây bệnh trong bài viết dưới đây nhé!
1. Nguyên nhân gây bệnh thối gốc lạc
Tác nhân trực tiếp
Bệnh thối gốc lạc thường không do một loại nấm duy nhất gây ra mà là sự tấn công của một hoặc sự kết hợp các loại nấm sống trong đất, phổ biến nhất là:
- Nấm Aspergillus niger: Đây là tác nhân chính gây ra bệnh thối gốc đen (hay mốc đen). Nấm này thường tấn công phần gốc thân sát mặt đất, làm mục vỏ và xuất hiện các lớp bào tử màu đen dày đặc.
- Nấm Sclerotium rolfsii: Gây ra bệnh thối hạch hoặc thối gốc mốc trắng. Nhận biết qua các sợi nấm màu trắng lan rộng quanh gốc và các hạch nấm nhỏ tròn trông giống hạt cải (màu trắng chuyển sang nâu đen).
- Nấm Rhizoctonia solani hoặc Fusarium spp.: Gây thối rễ, lở cổ rễ, làm cây vàng lá, héo rũ và chết đột ngột.
Điều kiện thuận lợi bùng phát bệnh
Nấm bệnh luôn tồn tại sẵn trong đất, nhưng chúng chỉ bùng phát mạnh mẽ khi gặp các điều kiện môi trường thuận lợi sau:
- Đất ẩm ướt, thoát nước kém: Lạc là cây trồng cạn, rất sợ bị ngập úng. Đất bị đọng nước sau những cơn mưa lớn hoặc hệ thống thoát nước kém tạo môi trường hoàn hảo cho nấm bệnh sinh sôi và xâm nhập vào bộ rễ.
- Nhiệt độ và ẩm độ cao: Thời tiết mưa nhiều, ẩm độ không khí cao kết hợp với nền nhiệt độ ấm áp là điều kiện tối ưu để nấm phát triển cực nhanh.
- Đất chua (pH thấp): Đất trồng bị chua, thiếu vôi cũng làm tăng hoạt động của các loại nấm gây hại vùng gốc rễ.
- Đất trồng không được xử lý mầm bệnh: Sử dụng lại đất trồng lạc nhiều vụ liên tiếp mà không có biện pháp cày ải phơi ải, rắc vôi bột để khử trùng, khiến lượng nấm bệnh tích tụ ngày càng nhiều trong đất.
- Sử dụng hạt giống nhiễm bệnh hoặc kém chất lượng: Gieo trồng hạt giống bị nhiễm nấm từ vụ trước hoặc hạt bị trầy xước vỏ trong quá trình thu hoạch, bảo quản.
- Gieo trồng quá dày: Mật độ gieo quá dày làm cho vườn lạc rậm rạp, thông thoáng kém, vùng gốc cây luôn ẩm ướt, tạo điều kiện cho nấm lây lan từ cây này sang cây khác.
- Bón phân không cân đối: Bón thừa phân đạm (N) làm cây phát triển thân lá quá mức, mô thực vật mềm yếu, sức đề kháng kém. Thiếu phân lân, kali và đặc biệt là thiếu vôi (canxi), khiến bộ rễ và vách tế bào kém phát triển, dễ bị nấm tấn công.
- Tổn thương cơ học: Việc vun xới đất không cẩn thận làm đứt rễ hoặc làm trầy xước phần gốc thân, tạo ra các vết thương hở để nấm bệnh từ đất dễ dàng xâm nhập vào bên trong.
2. Triệu chứng bệnh thối gốc ở cây lạc
Bệnh thối gốc ở cây lạc (đậu phộng) thường phát triển âm thầm dưới vùng đất sát mặt gốc trước khi biểu hiện rõ ra bên ngoài thân và lá. Dưới đây là các dấu hiệu nhận biết cụ thể theo từng bộ phận và giai đoạn phát triển của bệnh.
Triệu chứng ở phần gốc thân
- Thối gốc mốc đen (Do nấm Aspergillus niger)
- Phần gốc thân sát mặt đất bị thối mục, lớp vỏ ngoài bị bong tróc.
- Xuất hiện một lớp bụi mốc màu đen dày đặc (chính là các ổ bào tử của nấm) bao quanh vết bệnh.
- Thối gốc mốc trắng / Thối hạch (Do nấm Sclerotium rolfsii)
- Vùng gốc thân xuất hiện các sợi nấm màu trắng phát triển đan xen lan rộng ra cả phần đất quanh gốc.
- Sau một thời gian, trên các sợi nấm xuất hiện các hạt nhỏ tròn, kích thước bằng hạt cải (ban đầu có màu trắng, sau chuyển sang màu nâu hoặc đen gọi là hạch nấm).
Triệu chứng ở hệ thống rễ và cổ rễ
- Rễ cái và các rễ phụ bị thối nhũn, chuyển sang màu nâu đen hoặc nâu đỏ, lớp vỏ rễ dễ bị tuột ra khỏi lõi gỗ bên trong.
- Bộ rễ bị tàn phá nặng nề, mất khả năng hút nước và chất dinh dưỡng để nuôi cây.
Triệu chứng biểu hiện trên thân và lá
- Do rễ và gốc bị tổn thương nghiêm trọng, nguồn nước và dinh dưỡng bị cắt đứt nên phần trên cây sẽ thể hiện rõ các triệu chứng héo úa:
- Giai đoạn đầu: Các lá non hoặc lá ở phần ngọn có hiện tượng hơi rũ xuống vào ban ngày, phục hồi vào ban đêm; lá bắt đầu ngả sang màu vàng nhạt.
- Giai đoạn nặng: Cây héo rũ toàn thân đột ngột (tương tự như bị thiếu nước trầm trọng dù đất vẫn ẩm). Lá khô héo nhanh chóng nhưng vẫn giữ nguyên trên cành, không rụng ngay.
- Cây chết khô: Cả cây lạc chuyển sang màu nâu khô và chết gục hoàn toàn. Khi nhổ cây bị bệnh lên, phần gốc và rễ đã bị mục nát, cây rất dễ bị nhấc bóc lên khỏi mặt đất mà không cần dùng sức.
3. Biện pháp xử lý và kiểm soát bệnh thối gốc ở cây lạc
Để kiểm soát và xử lý hiệu quả bệnh thối gốc trên cây lạc (đậu phộng), cần áp dụng kết hợp các biện pháp canh tác, kỹ thuật làm đất và sử dụng thuốc bảo vệ thực vật theo nguyên tắc phòng là chính, kết hợp dập dịch kịp thời khi bệnh xuất hiện.
Biện pháp phòng ngừa
Xử lý đất và khử trùng trước khi trồng
- Cày ải kỹ, phơi đất để tiêu diệt mầm bệnh tồn lưu trong tàn dư thực vật từ vụ trước.
- Bón vôi bột trước khi gieo trồng (khoảng 300 – 500 kg/ha tùy độ chua của đất) nhằm nâng độ pH, tạo môi trường bất lợi cho nấm bệnh phát triển đồng thời bổ sung Canxi giúp cứng cây, khỏe rễ.
Chọn giống và xử lý hạt giống
- Sử dụng hạt giống khỏe, sạch bệnh, tỷ lệ nảy mầm cao.
- Trước khi gieo, có thể xử lý hạt giống bằng các chế phẩm sinh học hoặc thuốc trừ nấm chuyên dụng để diệt trừ mầm bệnh bám trên vỏ hạt.
Kỹ thuật canh tác và quản lý dinh dưỡng
- Lên luống cao, thoát nước tốt: Tuyệt đối không để ruộng lạc bị ngập úng sau những trận mưa lớn. Thiết kế rãnh thoát nước hiệu quả.
- Mật độ gieo trồng hợp lý: Sạ hoặc trỉa với khoảng cách vừa phải, không quá dày để ruộng luôn thông thoáng, giảm độ ẩm cục bộ ở gốc.
- Bón phân cân đối: Tránh bón thừa phân đạm (N). Tăng cường bổ sung lân, kali và các nguyên tố vi lượng để bộ rễ phát triển mạnh, tăng sức đề kháng tự nhiên cho cây.
- Thao tác vun xới cẩn thận: Khi vun gốc, làm cỏ, cần tránh làm trầy xước phần gốc thân hoặc làm đứt rễ non, hạn chế tạo vết thương hở cho nấm xâm nhập.
Biện pháp xử lý khi bệnh xuất hiện
Khi phát hiện các triệu chứng chớm héo rũ, thối gốc rải rác trên đồng ruộng, cần khẩn trương thực hiện ngay các bước sau:
Khoanh vùng và tiêu hủy cây bệnh
- Nhổ bỏ ngay những cây đã bị thối gốc, héo rũ nặng đem ra khỏi ruộng và tiêu hủy (đốt hoặc chôn vôi) để tránh lây lan bào tử nấm sang các cây khỏe xung quanh.
- Rắc một ít vôi bột vào hố đất vừa nhổ cây để khử trùng mầm bệnh.
Điều chỉnh nước tưới
- Tạm ngưng việc tưới nước hoặc giữ cho ruộng khô thoáng nếu đất đang quá ẩm ướt. Tránh để nước chảy lan từ ổ bệnh sang các luống khác.
Sử dụng thuốc bảo vệ thực vật đặc trị
- Dùng các loại thuốc trừ nấm gốc đất có chứa hoạt chất như: Hexaconazole, Difenoconazole, Validamycin, Metalaxyl, Fosetyl-aluminium,… hoặc các chế phẩm sinh học chứa vi sinh vật đối kháng (Trichoderma).
Cách phun: Pha đúng liều lượng hướng dẫn và tập trung phun kỹ vào phần gốc thân sát mặt đất và tưới quanh vùng rễ (vì đây là nơi nấm bệnh trú ngụ và tấn công), không chỉ phun trên lá. Nếu áp lực bệnh cao, có thể tiến hành phun lặp lại lần 2 sau khoảng 5 – 7 ngày để kiểm soát triệt để ổ bệnh.
Bệnh thối gốc ở cây lạc bùng phát mạnh khi gặp thời tiết mưa ẩm kéo dài, do đó bà con cần kiểm tra thăm đồng thường xuyên để phát hiện bệnh sớm. Ngoài ra, các biện pháp phòng ngừa sẽ mang đến hiệu quả tốt hơn cho bà con bởi nấm bệnh có khả năng tồn tại lâu dưới đất vì thế khó kiểm soát khi đã bùng phát. Chúc bà con mùa màng bội thu.
