Thán thư là một trong những bệnh hại nguy hiểm trên cây dưa hấu, đặc biệt trong điều kiện thời tiết nóng ẩm, mưa nhiều hoặc sương mù dày. Bệnh không khó kiểm soát nếu bà con chủ động phòng ngừa ngay từ ban đầu nhưng cực kỳ khó điều trị khi bà con phát hiện trễ hoặc xử lý sai cách từ đó khiến bệnh bùng phát mạnh.
1. Nguyên nhân gây bệnh
Tác nhân chính gây bệnh thán thư là do nấm Colletotrichum orbiculare gây ra.
Nguồn bệnh tồn dư:
- Tàn dư cây trồng: Bào tử nấm có thể sống sót nhiều tháng trên thân, lá, quả bị bệnh mùa trước còn sót lại trong đất.
- Hạt giống: Nấm bám vào vỏ hạt giống từ vụ trước và nảy mầm xâm nhiễm ngay khi gieo trồng.
- Ký chủ phụ: Nấm sống nhờ trên các cây họ Bầu bí dại (dưa dại, mướp đắng rừng, cỏ dại) xung quanh ruộng.
2. Điều kiện phát triển và lây lan
Nấm thán thư chỉ có thể xâm nhập và bùng phát thành dịch khi gặp các yếu tố môi trường và canh tác.
Thời tiết và môi trường
- Ẩm độ cao: Ẩm độ không khí trên 85% hoặc ruộng dưa bị ngập bọt, đọng nước là điều kiện bắt buộc để bào tử nấm nảy mầm.
- Nhiệt độ ấm áp: Nhiệt độ thích hợp nhất cho nấm phát triển là 21°C – 28°C. Nắng mưa thất thường hoặc sương mù dày ban đêm làm bệnh lan rất nhanh.
- Con đường lây lan: Bào tử nấm phát tán nhờ giọt nước mưa, nước tưới phun mưa, gió, hoặc do bám vào dụng cụ nông nghiệp/quần áo của nông dân khi đi lại trong ruộng.
Kỹ thuật canh tác
- Trồng quá dày: Khiến ruộng dưa rậm rạp, thiếu ánh sáng, ẩm độ gốc luôn ở mức cao.
- Bón thừa đạm: Làm mô tế bào cây mềm, lá mọng nước, giảm sức đề kháng tự nhiên khiến nấm dễ dàng đâm xuyên vỏ tế bào.
- Đất độc canh: Trồng dưa hấu hoặc các cây họ Bầu bí (dưa leo, bí đao, khổ qua) liên tục nhiều vụ trên cùng một mảnh đất làm mầm bệnh tích tụ ngày càng mật độ cao.
3. Triệu chứng bệnh thán thư trên dưa hấu
Triệu chứng trên lá cây
- Ban đầu xuất hiện các chấm nhỏ hình tròn, màu xanh nhạt hoặc vàng nhạt.
- Vết bệnh nhanh chóng lan rộng, chuyển sang màu nâu sẫm đến đen, có viền rõ ràng.
- Khi vết bệnh khô lại, phần giữa trở nên giòn, dễ bị vỡ gãy tạo thành các lỗ thủng rách xơ xác trên lá.
Triệu chứng trên thân và cuống
- Vết bệnh có hình bầu dục lõm sâu, màu xám nhạt hoặc nâu đen.
- Chiều dài vết bệnh lan dọc theo thân dưa, khiến dây bị sần sùi, thối nhũn hoặc khô héo làm gãy nhánh/dây.
Triệu chứng trên quả
- Xuất hiện các đốm tròn lõm sâu vào vỏ quả (kích thước từ vài milimét đến vài xentimét).
- Vết bệnh có màu nâu đen, đôi khi chảy nhựa màu nâu đỏ.
- Đặc điểm quan trọng: Khi thời tiết ẩm ướt hoặc sương mù dày, giữa vết bệnh xuất hiện lớp phấn màu hồng nhạt (đây chính là khối bào tử nấm). Quả bị bệnh sẽ thối xơ, biến dạng hoặc bị đắng.
Triệu chứng trên cây con
- Lá mầm xuất hiện các đốm đen ở mép lá.
- Phần gốc thân cận mặt đất bị thối đen, teo thắt lại làm cây con bị gục chết (chết héo).
4. Biện pháp phòng ngừa bệnh thán thư hại dưa hấu
Biện pháp canh tác và vệ sinh đồng ruộng (Nền tảng phòng bệnh)
Chọn giống và xử lý hạt giống: Ưu tiên sử dụng các giống dưa hấu có khả năng chống chịu sâu bệnh tốt. Trước khi gieo, nên xử lý hạt giống bằng nước ấm (khoảng 50 – 55°C trong 20 phút) hoặc dùng thuốc trừ nấm chuyên dụng để diệt mầm bệnh bám trên vỏ hạt.
Vệ sinh tàn dư vụ trước: Sau khi thu hoạch, cần thu gom toàn bộ thân, lá, quả bị bệnh và tàn dư cây trồng đem tiêu hủy (đốt hoặc chôn sâu) để cắt đứt nguồn mầm bệnh lưu tồn.
Luân canh cây trồng: Không trồng liên tục dưa hấu hoặc các loại cây cùng họ bầu bí (dưa leo, khổ qua, bầu, bí…) trên cùng một diện tích. Nên luân canh với lúa nước hoặc các loại cây trồng khác họ ít nhất từ 1 đến 2 vụ để tiêu diệt mầm bệnh trong đất.
Thiết kế ruộng trồng thông thoáng
- Lên luống cao (20 – 30 cm) và xẻ rãnh thoát nước tốt để tránh tình trạng ngập úng khi mưa lớn.
- Trồng với mật độ vừa phải, không quá dày. Sử dụng màng phủ nông nghiệp (bạt nilon) vừa giúp giữ ẩm, hạn chế cỏ dại vừa ngăn chặn nấm bệnh từ đất bắn lên lá khi tưới hoặc trời mưa.
Bón phân cân đối
- Bón đủ phân hữu cơ hoai mục kết hợp với hàm lượng lân và kali hợp lý.
- Tuyệt đối tránh bón thừa đạm, vì đạm làm mô lá mềm, dây mập yếu tạo điều kiện thuận lợi cho nấm thán thư xâm nhập. Bổ sung thêm các nguyên tố trung vi lượng (như Bo, Kẽm) để tăng sức đề kháng tự nhiên cho cây.
Quản lý nước tưới: Tránh tưới nước quá muộn vào chiều tối làm ẩm độ vườn tăng cao suốt đêm. Ưu tiên hệ thống tưới nhỏ giọt hoặc tưới gốc, hạn chế tưới phun mưa lên tán lá khi cây đã lớn.
Biện pháp sinh học
- Thường xuyên thăm đồng, kiểm tra các lá già ở gốc (nơi bệnh thường khởi phát) để phát hiện sớm các vết bệnh đầu tiên.
- Khi phát hiện lá hoặc nhánh bị bệnh nhẹ, cần cắt tỉa ngay lập tức, thu gom cho vào túi nilon mang đi tiêu hủy để ngăn chặn lây lan.
- Có thể sử dụng các chế phẩm sinh học chứa nấm đối kháng (như Trichoderma) để xử lý đất và phun phòng định kỳ nhằm ức chế sự phát triển của nấm gây hại.
Xử lý khi bệnh vừa xuất hiện
Khi phát hiện vết bệnh xuất hiện trên đồng ruộng.
Vệ sinh ruộng ngay: Cắt bỏ các lá, dây, quả bị bệnh nặng mang đi tiêu hủy xa khu vực trồng (không vứt xuống kênh rạch).
Tiết chế tưới nước: Tạm ngưng tưới phun mưa, giảm lượng nước tưới gốc và dừng ngay việc bón đạm (Urea) hoặc phân bón lá có hàm lượng đạm cao.
Phun thuốc đặc trị:
- Hoạt chất ưu tiên: Azoxystrobin, Difenoconazole, Mancozeb, Chlorothalonil, Propineb, hoặc Metalaxyl.
- Lưu ý: Phun ướt đều 2 mặt lá vào lúc chiều mát. Phun lặp lại sau 5-7 ngày nếu áp lực bệnh cao và luân phiên hoạt chất để tránh kháng thuốc.
Trên đây là các biện pháp phòng ngừa và xử lý bệnh thán thư hiệu quả trên cây dưa hấu. Bà con hãy chủ động thăm vườn thường xuyên để phát hiện bệnh sớm và xử lý bệnh kịp thời. Chúc bà con mùa màng bội thu.
