Rệp sáp (thường là rệp sáp giả) là một trong những sâu hại phổ biến trên cây na. Chúng bám vào lá non, cành non, quả non, gây hại bằng cách hút nhựa cây, tiết mật ngọt thu hút kiến và nấm đen, làm giảm sinh trưởng, gây rụng lá, quả kém chất lượng. Vòng đời sinh trưởng của rệp sáp thường kéo dài 26 – 40 ngày. Nhiệt độ ấm (25-30°C) giúp chúng phát triển nhanh hơn.
Theo dõi vườn thường xuyên vào mùa khô và sau mưa, đồng thời áp dụng biện pháp canh tác để hạn chế điều kiện thuận lợi cho rệp phát triển là cách hiệu quả và bền vững nhất.
1. Quá trình sinh trưởng và phát triển của rệp sáp trên cây na
Rệp sáp phát triển nhanh trong điều kiện ấm áp (25-30°C), mùa nắng nóng xen mưa rào. Chúng xuất hiện quanh năm nhưng gây hại mạnh từ tháng 4-5, đạt đỉnh vào tháng 8-9.
Trứng: Con cái đẻ 200-500 trứng (hoặc hơn) trong túi trứng phủ sáp trắng, đặt ở kẽ lá, nách cành, mặt dưới lá non, chùm hoa hoặc quả non. Trứng nở sau 5-10 ngày.
Ấu trùng: Giai đoạn di động nhất. Sau khi nở, chúng bò tìm chỗ bám trên bộ phận non của cây (lá non, chồi, hoa, quả non), bắt đầu chích hút nhựa. Qua 3-4 lần lột xác trong khoảng 15-25 ngày.
Trưởng thành
- Rệp cái: Không cánh, thân phủ lớp sáp trắng, bám cố định, hút nhựa và đẻ trứng liên tục.
- Rệp đực: Có cánh, sống ngắn (vài ngày), chủ yếu giao phối.
- Sinh sản chủ yếu vô tính, giúp quần thể tăng rất nhanh (5-10 thế hệ/năm).
Nơi tập trung: Bắt đầu từ mặt dưới lá non sau đó lan sang lá già, cành non, hoa, quả non và đôi khi gốc/cổ rễ.
2. Cách gây hại của rệp sáp trên cây na
Rệp sáp gây hại bằng cách chích hút nhựa cây ở các bộ phận non, kết hợp tiết dịch mật ngọt.
Triệu chứng và mức độ hại
Trên lá: Lá bị quăn queo, nhăn nheo, vàng úa, giảm quang hợp. Nặng có thể rụng lá sớm.
Trên hoa và quả non: Hoa bị hại dẫn đến đậu quả kém. Quả non bị chích hút dần khô tóp, chai sần, rụng sớm hoặc đeo bám khô trên cây.
Trên quả đang phát triển: Quả bị biến dạng, chậm lớn, bề mặt chai cứng, mất giá trị thương phẩm. Thịt quả nhạt, vị nhạt hoặc có mùi hôi khi chín.
Dịch mật và nấm muội: Rệp tiết mật ngọt thu hút kiến, tạo điều kiện cho nấm muội đen phát triển. Lá và quả bị phủ lớp đen, giảm quang hợp nghiêm trọng, ảnh hưởng mạnh đến sinh trưởng toàn cây và chất lượng quả.
Toàn cây: Cây sinh trưởng kém, cành khô héo, giảm năng suất rõ rệt. Nếu mật độ cao và không kiểm soát, có thể gây chết cành hoặc làm vườn suy kiệt.
Điều kiện thuận lợi cho gây hại: Vườn rậm rạp, thiếu thông thoáng, bón thừa đạm, thiếu thiên địch, thời tiết nắng nóng kéo dài xen mưa rào.
3. Cách xử lý và kiểm soát rệp sáp hại na
Rệp sáp có lớp sáp bảo vệ nên khó diệt một lần. Quản lý tổng hợp (IPM) là cách hiệu quả nhất: ưu tiên biện pháp canh tác, sinh học, chỉ dùng hóa học khi cần thiết.
Biện pháp canh tác
- Vệ sinh vườn: Thu gom, tiêu hủy lá rụng, cành khô, cành bị nhiễm bệnh, quả sâu. Cắt tỉa cành tược, cành chen chúc, cành sát đất để vườn thông thoáng.
- Mật độ trồng: Không trồng quá dày (4-6m/cây tùy giống).
- Tưới & bón phân: Bón cân đối, tránh thừa đạm. Khi tưới, phun tia nước mạnh vào nơi có rệp để rửa trôi một phần.
- Cắt bỏ bộ phận bị hại nặng: Cắt bỏ cành, quả non bị nhiễm nặng rồi tiêu hủy (đốt hoặc chôn sâu).
- Bao quả: Dùng túi bao quả (fruit bagging) để bảo vệ, nhưng cần theo dõi thông thoáng.
Biện pháp sinh học và dân gian
- Bảo vệ thiên địch: Bọ rùa, ong ký sinh (Anagyrus jennifeae), giòi ăn rệp… Trồng xen hoa có mật (cách 3-4 hàng na trồng 1 hàng hoa) để thu hút thiên địch.
- Thuốc sinh học: Nấm xanh (Metarhizium anisopliae), Bacillus, dầu neem, tinh dầu…
- Công thức dân gian hiệu quả (cho vườn nhỏ): Pha 10ml nước rửa chén, 2 muỗng canh dầu ăn, 10 giọt tinh dầu (sả/chanh), 1,5 lít nước. Phun trực tiếp lên rệp, lặp lại 2-3 lần cách 2-3 ngày. Lau sạch sau khi khô.
- Phun nước áp lực cao kết hợp xà phòng loãng.
Biện pháp hóa học (dùng khi mật độ cao)
- Theo dõi sớm: Kiểm tra thường xuyên khi cây ra lá non, hoa, quả non (mùa nắng nóng).
- Thuốc khuyến cáo (phun 2 lần cách 7-10 ngày, phun ướt đẫm, đặc biệt mặt dưới lá):
- Thuốc gốc imidacloprid, thiamethoxam, spirotetramat…
- Pha thêm chất bám dính (dầu khoáng hoặc sticker) vì lớp sáp bảo vệ rệp.
Lưu ý khi dùng thuốc
- Tuân thủ “4 đúng” (đúng thuốc, liều, thời gian, cách).
- Đảm bảo thời gian cách ly trước thu hoạch.
- Luân phiên hoạt chất để tránh kháng thuốc.
- Trừ kiến (kiến bảo vệ rệp) bằng bẫy hoặc thuốc phù hợp.
Bà con nên kết hợp nhiều biện pháp để hiệu quả lâu dài và giảm kháng thuốc. Rệp phát triển mạnh mùa khô nóng, sau mưa rào do đó theo dõi chặt chẽ giai đoạn này. Với vườn lớn, tham khảo kỹ thuật viên bảo vệ thực vật địa phương để chọn thuốc phù hợp và quy trình theo hướng sinh học.
