Bệnh thán thư là một trong những bệnh nguy hiểm nhất trên cây điều. Bệnh tấn công mọi bộ phận từ lá, cành, hoa đến quả non làm cháy đen chồi non và rụng hoa, có thể gây giảm từ 20% – 60% năng suất nếu không phòng trừ kịp thời. Bên cạnh nguyên nhân chính là nấm Colletotrichum gloeosporioides thì điều kiện môi trường, canh tác cũng là tác nhân để bệnh thán thư tiến triển nhanh, mạnh, khó kiểm soát hơn.
1. Tác nhân chính gây bệnh thán thư hại điều
Nấm Colletotrichum gloeosporioides là nguyên nhân trực tiếp gây nên bệnh thán thư trên cây điều. Nấm tấn công mạnh các bộ phận non của cây như lá non, chồi non, cành non, hoa và quả non.
Nấm tồn tại lâu dài trong tàn dư cây trồng (lá khô, cành bệnh), đất, nước mưa. Nấm có thể lây lan qua gió, mưa, nước tưới, dụng cụ nông nghiệp và côn trùng.
2. Điều kiện thuận lợi khiến bệnh phát triển mạnh
Bệnh thán thư không phải lúc nào cũng bùng phát, mà phụ thuộc rất lớn vào môi trường và cách chăm sóc của bà con.
- Thời tiết ẩm ướt: Độ ẩm cao, mưa nhiều, sương mù kéo dài (đặc biệt mùa mưa). Nhiệt độ lý tưởng 25–30°C sẽ giúp cho bệnh phát sinh và lây lan nhanh.
- Giai đoạn cây dễ bị hại: Khi cây ra lá non, hoa và quả non vì đây là thời điểm nấm xâm nhập dễ nhất.
- Vườn kém chăm sóc: Bón thừa đạm (làm cây sum suê, non yếu). Không tỉa cành khiến tán lá rậm rạp, thiếu ánh nắng, ẩm độ cao trong vườn. Thoát nước kém, ngập úng.
- Sự kết hợp với sâu hại: Bọ xít muỗi chích hút tạo vết thương làm nấm dễ xâm nhập và gây bệnh nặng hơn.
3. Dấu hiệu nhận biết bệnh thán thư hại điều
Dấu hiệu nhận biết bệnh thán thư trên cây điều (do nấm Colletotrichum gloeosporioides gây ra) khá đặc trưng và thường xuất hiện mạnh trên các bộ phận non (lá non, chồi non, hoa, quả non). Thời điểm dễ nhận biết nhất là giai đoạn cây ra lá non (đọt non) và ra hoa, đậu quả (thường vào mùa mưa hoặc chuyển mùa). Bệnh lan nhanh khi có sương mù, mưa kéo dài, vườn rậm rạp, thiếu thông thoáng.
Trên lá
Ban đầu lá xuất hiện chấm nhỏ màu nâu tím hoặc nâu đen. Sau đó các vết đốm lớn dần, màu nâu xám, có viền vàng hoặc nâu vàng rõ rệt xung quanh (giữa phần bệnh và phần lành). Khi bệnh nặng lá dần bị khô héo, cháy cạnh, cong queo, dễ rụng sớm. Nặng hơn nữa khiến lá rụng hàng loạt.
Trên cành non và chồi
Khi nhiễm bệnh, vỏ cành non chuyển màu nâu đen, vết bệnh hơi lõm, teo tóp. Chồi non bị thâm đen, khô cháy từ ngọn, chết dần (chảy xệ hoặc chết ngược). Đặc biệt, cành dễ gãy, tán cây thưa dần.
Trên hoa và nụ hoa
Triệu chứng điển hình trên nụ hoa điều là thâm đen, khô cứng. Hoa bị rụng hàng loạt trước khi thụ phấn, giảm đáng kể tỷ lệ đậu quả.
Trên quả non
Trên quả xuất hiện vết đốm nâu đen, loét, nứt nẻ. Quả bị biến dạng, khô, thối và rụng sớm trước khi chín thậm chí là có thể bị mất trắng năng suất.
Lưu ý: Ban đầu vết bệnh có thể giống một số sâu hại (như bọ xít muỗi chích hút), nhưng đặc trưng của thán thư là vết đốm lan rộng có viền vàng và khô cháy. Khi nghi ngờ, có thể cắt mẫu gửi trạm bảo vệ thực vật kiểm tra.
4. Xử lý và kiểm soát bệnh thán thư trên cây điều
Xử lý và kiểm soát bệnh thán thư trên cây điều đòi hỏi biện pháp tổng hợp (IPM): Ưu tiên phòng ngừa qua canh tác, kết hợp sinh học và hóa học khi cần.
Biện pháp canh tác
- Vệ sinh vườn: Đầu mùa mưa, dọn sạch cỏ dại, thu gom và tiêu hủy (đốt hoặc chôn sâu) lá, cành, quả bị bệnh. Tránh để tàn dư làm nguồn lây lan.
- Tỉa cành tạo tán: Cắt bỏ cành khô, cành bệnh, cành chồng chéo để vườn thông thoáng, ánh nắng chiếu tốt, giảm ẩm độ trong tán cây. Làm sau thu hoạch hoặc trước khi ra chồi non.
- Bón phân cân đối: Tránh thừa đạm (làm cây non yếu). Tăng kali, phân hữu cơ và vi lượng (phun lá NPK và TE như Polyfeed hoặc tương đương trước khi ra nụ hoa).
- Thoát nước tốt: Làm rãnh thoát nước, tránh ngập úng.
- Quản lý sâu hại: Kiểm soát bọ xít muỗi (Permecide, Altach, Nouvo…) vì chúng chích hút tạo vết thương cho nấm xâm nhập.
Biện pháp sinh học
- Sử dụng Trichoderma (phun hoặc bón gốc) để đối kháng nấm bệnh.
- Chế phẩm sinh học chứa vi sinh vật có lợi khác.
- Phù hợp cho vườn hữu cơ hoặc giai đoạn đầu bệnh.
Sử dụng thuốc hóa học
Phun phòng ngừa ở giai đoạn ra chồi non, nụ hoa, quả non (đặc biệt khi mưa nhiều, sương mù). Phun ướt đều tán cây, tập trung phần non.
Một số hoạt chất và sản phẩm phổ biến (theo hướng dẫn trên bao bì, luân phiên để tránh kháng thuốc):
- Mancozeb: Tiếp xúc, bảo vệ.
- Propiconazole, Tebuconazole: Nội hấp, trị sâu.
- Carbendazim, Chlorothalonil, Hexaconazole…
Phun lần 1 khi bệnh chớm, lần 2 cách 7-10 ngày nếu cần.
Lưu ý quan trọng khi phun thuốc
- Phun sáng sớm hoặc chiều mát, tránh giữa trưa nắng.
- Không phun trong giờ hoa thụ phấn (thường trước 9h sáng).
- Tuân thủ “4 đúng”: đúng thuốc, liều lượng, lúc, cách.
- Ngừng phun trước thu hoạch theo thời gian cách ly.
Thời điểm xử lý quan trọng
- Trước mùa mưa: Vệ sinh vườn và tỉa cành.
- Giai đoạn ra chồi non, hoa, quả non: Phun phòng ngừa kết hợp trừ bọ xít muỗi.
- Khi bệnh xuất hiện: Cắt bỏ phần bệnh và phun thuốc ngay.
Khi bà con kết hợp các biện pháp trên sẽ giúp giảm đáng kể thiệt hại, tăng năng suất quả. Bên cạnh đó, thăm vườn thường xuyên để phát hiện mầm bệnh sớm là điều hết sức cần thiết, đặc biệt là khi vào mùa mưa.
