Sâu keo mùa thu (tên khoa học: Spodoptera frugiperda) là một trong những loài sinh vật ngoại lai nguy hiểm nhất đối với ngành trồng trọt, đặc biệt là cây ngô (bắp). Với khả năng di chuyển xa, sinh sản nhanh và kháng thuốc cao, việc hiểu rõ đặc điểm để quản lý chúng là vô cùng cấp thiết.
1. Đặc điểm sinh thái và nhận dạng
Sâu keo mùa thu có vòng đời biến thái hoàn toàn với 4 giai đoạn: Trứng, Sâu non (6 tuổi), Nhộng và Trưởng thành.
- Sâu non (Ấu trùng): Đây là giai đoạn gây hại chính.
- Dấu hiệu đặc trưng: Trên đầu sâu tuổi lớn có hình chữ Y ngược màu vàng rất rõ nét.
- Phần đuôi: Đốt bụng cận cuối có 4 chấm đen xếp thành hình vuông, trong khi các đốt khác xếp thành hình thang.
- Màu sắc: Thay đổi từ xanh nhạt (tuổi nhỏ) đến nâu sẫm hoặc đen (tuổi lớn).
- Trưởng thành (Bướm đêm): Có sải cánh khoảng 3,7 cm. Cánh trước của con đực có một đốm trắng hình bầu dục đặc trưng ở góc ngoài.
- Tập tính: Sâu non tuổi lớn thường ẩn nấp trong nõn (xoáy) ngô vào ban ngày và ăn mạnh vào ban đêm.
2. Tác hại trên cây ngô
Sâu keo mùa thu có thể tấn công cây ngô ở mọi giai đoạn sinh trưởng, nhưng nguy hiểm nhất là từ khi ngô có 3 lá đến khi trỗ cờ.
- Giai đoạn cây con: Sâu non tuổi 1-2 cạp biểu bì lá tạo thành các vệt trắng dài (hiệu ứng “cửa sổ”). Sâu tuổi lớn hơn ăn thủng lá thành các lỗ lớn, rách nát.
- Giai đoạn xoáy nõn: Sâu chui sâu vào trong nõn để ăn lá non đang phát triển. Khi lá nở ra, trên lá sẽ có những hàng lỗ thủng đồng đều. Đặc biệt, chúng để lại rất nhiều phân sâu (dạng mùn cưa) ở miệng nõn.
- Giai đoạn trỗ cờ, phun râu: Sâu ăn trụi bao hoa, cắn nát râu ngô làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến quá trình thụ phấn.
- Giai đoạn tạo bắp: Sâu đục xuyên qua lá bao để ăn hạt non bên trong bắp, tạo điều kiện cho nấm bệnh xâm nhập gây thối bắp.
3. Biện pháp quản lý tổng hợp (IPM)
Để kiểm soát hiệu quả, cần phối hợp nhiều biện pháp thay vì chỉ phụ thuộc vào thuốc hóa học:
3.1. Biện pháp canh tác và thủ công
- Làm sạch cỏ dại: Phát quang bờ bụi để loại bỏ nơi trú ngụ của sâu.
- Làm đất kỹ: Phơi đất hoặc cho nước ngập ruộng để diệt nhộng trong đất.
- Ngắt ổ trứng: Thường xuyên kiểm tra đồng ruộng, ngắt bỏ các lá có ổ trứng (thường nằm ở mặt dưới lá).
- Bẫy bả: Sử dụng bẫy bả chua ngọt hoặc bẫy Pheromone để thu gom bướm trưởng thành.
3.2. Biện pháp sinh học
- Bảo vệ thiên địch: Hạn chế phun thuốc phổ rộng để bảo vệ ong ký sinh (như ong mắt đỏ), bọ đuôi kìm, bọ xít ăn thịt.
- Chế phẩm sinh học: Sử dụng các loại vi khuẩn Bacillus thuringiensis (Bt), nấm xanh (Metarhizium), nấm trắng (Beauveria) hoặc virus NPV khi sâu còn ở tuổi nhỏ (tuổi 1-2).
3.3. Biện pháp hóa học
Chỉ sử dụng khi mật độ sâu cao và phải tuân thủ nguyên tắc “4 đúng”:
- Thời điểm: Phun khi sâu ở tuổi 1-2 (sâu chưa chui sâu vào nõn). Phun vào buổi sáng sớm hoặc chiều mát.
- Kỹ thuật: Phun trực tiếp và tập trung vào phần nõn (xoáy) cây ngô.
- Hoạt chất khuyến cáo: Ưu tiên các hoạt chất ít độc hại như Emamectin benzoate, Spinetoram, Chlorantraniliprole (ví dụ: Prevathon, Virtako). Nên luân phiên các hoạt chất để tránh sâu kháng thuốc.
Lời khuyên: Sâu keo mùa thu có khả năng kháng thuốc rất nhanh, vì vậy việc phát hiện sớm ở giai đoạn ngô 3-6 lá là “thời điểm vàng” để xử lý dứt điểm.
