Mối là một trong những đối tượng dịch hại nguy hiểm đối với cây cao su, đặc biệt là ở giai đoạn kiến thiết cơ bản (cây con 1–3 năm tuổi) và các vườn cao su kinh doanh bị suy yếu hoặc tổn thương. Để phòng trừ hiệu quả, bà con cần nắm rõ các đặc điểm sinh thái, tập tính sống và cơ chế phân bố của chúng.
1. Đặc điểm sinh thái của mối hại cây cao su
1.1. Cấu trúc tổ chức xã hội và phân công lao động
Tổ mối là một “xã hội” thu nhỏ hoạt động chặt chẽ, chia thành các cấp:
- Mối vua và mối chúa: Sống sâu trong trung tâm tổ (tổ chính nằm ngầm dưới đất). Mối chúa có nhiệm vụ duy nhất là đẻ trứng, khả năng sinh sản cực lớn (có thể đẻ hàng ngàn trứng mỗi ngày) để duy trì và mở rộng đàn.
- Mối thợ (Chiếm 80–90% quân số): Không có cánh, thân mềm màu trắng sữa. Đây là đối tượng trực tiếp đục phá cây cao su để thu gom Cellulose mang về nuôi toàn bộ tổ.
- Mối lính: Có cặp hàm trên phát triển cứng khỏe, làm nhiệm vụ bảo vệ đường đi và tổ khỏi kẻ thù (như kiến).
- Mối cánh (Mối sinh sản): Vào đầu mùa mưa (tháng 4–6), mối cánh trưởng thành sẽ bay ra khỏi tổ vào chiều tối (vũ hóa) để tìm đôi, rụng cánh rồi chui xuống đất lập tổ mới.
1.2. Thức ăn ưa thích và cơ chế tiêu hóa Cellulose
- Nguồn thức ăn: Mối sử dụng thức ăn chính là Cellulose có trong gỗ, vỏ cây, rễ cây cao su, tàn dư thực vật và rơm rạ mục.
- Cơ chế tiêu hóa: Ruột mối có các vi sinh vật cộng sinh (protozoa, vi khuẩn) tiết ra enzym Cellulase giúp chuyển hóa gỗ/Cellulose dai cứng thành đường dinh dưỡng. Do đó, phần gỗ thân mềm và lớp vỏ cạo của cây cao su là nguồn thức ăn rất giàu dinh dưỡng đối với chúng.
1.3. Tập tính xây đường đất và môi trường sống
- Sợ ánh sáng trực tiếp (Tập tính hướng âm): Mối có cơ thể vỏ mỏng, rất dễ bị mất nước nếu ra ngoài không khí tự nhiên. Do đó, khi di chuyển từ dưới đất lên thân cây cao su, mối thợ luôn đùn đất kết hợp với nước bọt để tạo thành các “đường hầm” (đường đất) bảo vệ chúng khỏi ánh nắng và kẻ thù.
- Nhu cầu độ ẩm cao: Mối ưu tiên chọn những môi trường có độ ẩm ổn định. Vườn cao su có tán che phủ tốt, mặt đất phủ nhiều tàn dư thực vật hoặc ẩm ướt trong mùa mưa là điều kiện sinh thái hoàn hảo cho mối phát triển.
- Nhiệt độ thích hợp: Nhiệt độ tối ưu cho mối hoạt động là từ 20°C – 30°C. Khi thời tiết quá nóng hoặc quá lạnh, mối sẽ rút sâu xuống lòng đất.
1.4. Mối quan hệ giữa loài mối và Vườn cao su
| Yếu tố sinh thái | Chi tiết ảnh hưởng đến vườn cao su |
| Độ tuổi cây | Mối đặc biệt thích cây con (1–3 năm tuổi) do vỏ và rễ còn mềm. Với cây lớn, chúng thường tấn công vào các vết thương, vết cạo phạm hoặc vỏ bị thối khô. |
| Phân bố theo đất | Mối xuất hiện nhiều trên đất xám, đất thịt nhẹ, đất đồi dốc có nhiều gốc cây rừng mục tồn dư chưa được dọn sạch khi khai phá. |
| Biến động theo mùa | Mùa mưa: Hoạt động mạnh ở tầng đất mặt và trên thân cây.Mùa khô: Rút xuống lòng đất sâu để tìm nguồn nước, đục phá bộ rễ cọc. |
2. Biện pháp phòng trừ mối hại cây cao su
Phòng trừ mối hại cao su đòi hỏi phải kết hợp đồng bộ từ khâu chuẩn bị đất, xử lý cây con cho đến chăm sóc vườn kinh doanh. Bí quyết nằm ở nguyên tắc: Phòng ngừa triệt để khi trồng mới và diệt tận gốc mối chúa khi bị tấn công.
2.1. Biện pháp canh tác và vệ sinh vườn
Xử lý đất trước khi trồng
- Dọn sạch triệt để tàn dư thực vật, gốc cây rừng mọc, rễ cây cũ từ lứa trước – đây là nguồn thức ăn chính thu hút mối lập tổ.
- Cày xới đất sâu, phơi đất từ 15–30 ngày để phá hủy các tổ mối ngầm ban đầu và làm mất môi trường sống của chúng.
Kỹ thuật trồng và chăm sóc
- Tránh vùi lấp rơm rạ, cỏ khô chưa phân hủy trực tiếp vào hố trồng khi đặt bầu cây con.
- Thường xuyên dọn dẹp cành cao su khô gãy, thu gom tàn dư vỏ cạo rơi vãi quanh gốc cây.
- Tỉa cành tạo tán hợp lý để vườn thông thoáng, tránh để lùm cây rậm rạp đọng ẩm quá lâu.
Bảo vệ thân cây: Hạn chế tối đa việc gây tổn thương cơ học (cuốc phạm gốc, cạo mủ phạm lớp gỗ). Xử lý ngay các vết thương, vết thối vỏ trên thân bằng thuốc trừ nấm kết hợp keo liền sẹo để tránh mối theo đó đục vào.
2.2. Biện pháp lâm sinh và sinh học
- Sử dụng vi sinh đối kháng: Bổ sung các chế phẩm nấm ký sinh như Metarhizium anisopliae (Nấm xanh) hoặc Beauveria bassiana (Nấm trắng) vào gốc cây. Bào tử nấm bám vào thân mối sẽ nảy mầm, đâm xuyên qua vỏ cơ thể và lây lan làm chết cả tập đoàn mối.
- Bảo vệ kẻ thù tự nhiên: Tạo điều kiện cho các loài kiến vương, kiến đen, chim, gà… phát triển trong vườn để săn bắt mối cánh vào thời điểm vũ hóa đầu mùa mưa.
2.3. Biện pháp hóa học và diệt tận gốc
Phòng ngừa cho cây con (Trồng mới – 1 đến 3 tuổi)
- Xử lý hố trồng: Trước khi đặt bầu, rải từ 10 – 20g thuốc dạng hạt chứa hoạt chất Fipronil (như Regent, Fipronil granules) hoặc Diazinon trộn đều với đất lót hố để xua đuổi và diệt mối quanh vùng rễ tơ.
- Tưới gốc định kỳ: Trong 1–2 năm đầu, nếu khu vực có áp lực mối cao, hòa dung dịch thuốc chứa Fipronil hoặc Imidacloprid tưới quanh gốc bán kính 0.5m (khoảng 1–2 lít dung dịch/gốc).
Diệt tận gốc cho cây kinh doanh
Khi phát hiện đường đất đùn trên thân cây cao su, tuyệt đối không phun thuốc tiếp xúc chết ngay (như các dòng Cúc tổng hợp / Pyrethroid), vì thuốc chỉ diệt được vài con mối thợ bên ngoài, mối chúa dưới đất sẽ ngửi thấy mùi và rút sâu hơn hoặc phát tán sang cây khác.
Bước 1: Đặt hộp bẫy nhử mối
- Cạo nhẹ đường đất trên thân cây hoặc nhặt vài con mối để xác định tuyến di chuyển.
- Cố định hộp nhử mối (bên trong chứa các thanh gỗ mềm đã ngâm nước đường nhẹ) vào đúng đường mối chạy. Sau 10–15 ngày, khi mối thợ tập trung đông đúc trong hộp.
Bước 2: Phun thuốc lây nhiễm (Diệt mối chúa)
- Dùng thuốc bột chứa hoạt chất lây nhiễm chậm như Fipronil.
- Mở hộp nhử, rắc/phun một lớp bột thật nhẹ lên người các con mối thợ sao cho chúng không bị chết ngay tại chỗ.
Bước 3: Thả mối về tổ
- Đặt mối đã dính thuốc trở lại đường đi cũ. Mối thợ sẽ bò sâu xuống trung tâm tổ ngầm dưới đất, truyền thuốc qua việc tiếp xúc, mớm thức ăn cho Mối Chúa, Mối Vua và Mối Lính.
- Toàn bộ tổ mối dưới lòng đất sẽ bị tiêu diệt hoàn toàn sau 5–7 ngày.
Mối không khó để kiểm soát và phòng ngừa nếu như bà con nắm bắt được các đặc điểm sinh thái của chúng. Sử dụng đúng hoạt chất vào đúng thời điểm sẽ xử mối triệt để. Bà con hãy thăm vườn thường xuyên để phát hiện sớm và áp dụng các biện pháp kịp thời.
