Giai đoạn kiến thiết cơ bản (1-3 năm đầu) là thời kỳ quyết định bộ khung tán và khả năng cho năng suất của cây cà phê trong suốt chu kỳ kinh doanh. Việc chăm sóc đúng kỹ thuật ngay từ khi đưa cây ra rẫy giúp cây sinh trưởng khỏe, rễ cắm sâu và hạn chế tối đa tỷ lệ hao hụt.
Dinh dưỡng và Nước tưới
Cây non lúc này có bộ rễ chưa ăn sâu nên rất mẫn cảm với điều kiện khô hạn và thiếu hụt dinh dưỡng.
- Tưới nước: Trong mùa khô, cần tưới đủ nước để duy trì độ ẩm cho bộ rễ phát triển. Lượng nước tưới tăng dần theo tuổi cây (khoảng 100 – 150 lít/gốc/lần tưới trong năm đầu, tăng lên 200 – 250 lít/gốc vào các năm sau). Tủ gốc giữ ẩm bằng rơm rạ, cỏ khô (cách gốc 10-15cm để tránh nấm bệnh) là thao tác bắt buộc để chống bốc hơi nước.
- Bón phân hữu cơ: Bón lót 10-15kg phân chuồng hoai mục/hố trước khi trồng. Các năm sau, bón bổ sung định kỳ 1 lần/năm vào đầu mùa mưa để cải tạo độ mùn và làm xốp đất.
- Bón phân vô cơ (NPK): Chia làm 3-4 lần bón trong mùa mưa. Cần bón theo hình chiếu của tán lá: đào rãnh nông (sâu 5-7cm), rải đều phân và lấp đất lại để tránh phân bốc hơi hoặc bị nước mưa rửa trôi. Không bón phân sát gốc vì dễ làm xót bộ rễ non.
Phòng trừ Sâu bệnh và Cỏ dại
Giai đoạn đầu, sức đề kháng của cây còn yếu nên việc làm sạch môi trường sống và phòng ngừa dịch hại là ưu tiên hàng đầu.
- Quản lý cỏ dại: Thường xuyên làm cỏ dọc theo hàng hoặc quanh gốc cà phê (bán kính rộng hơn tán cây 20cm). Khuyến khích trồng xen các loại cây họ đậu (như đậu phộng, đậu xanh, muồng hoa vàng) ở giữa hai hàng cà phê để che phủ, chống xói mòn, giữ ẩm và cắt nguồn sinh thái của cỏ dại. Khối lượng sinh thủy của cây họ đậu sau khi thu hoạch có thể dùng làm phân bón ép xanh rất tốt.
- Sâu bệnh hại rễ (Tuyến trùng, rệp sáp): Thường xuyên kiểm tra quanh cổ rễ. Nếu phát hiện rệp sáp, cần tưới các loại thuốc đặc trị kết hợp với thuốc trị nấm vào mùa khô và đầu mùa mưa.
- Bệnh hại lá và thân (Bệnh lở cổ rễ, rỉ sắt, nấm hồng): Phun thuốc gốc đồng hoặc các thuốc trị nấm định kỳ, đặc biệt trong điều kiện thời tiết mưa nhiều, độ ẩm cao. Đảm bảo vườn cây luôn thông thoáng.
- Côn trùng cắn phá (Sâu ăn lá, mọt đục cành): Theo dõi thường xuyên và xử lý cục bộ bằng thuốc trừ sâu sinh học hoặc hóa học ngay khi phát hiện mật độ có nguy cơ gây hại.
Cắt tỉa tạo tán
Mục tiêu của cắt tỉa trong 3 năm đầu là tạo ra một bộ khung thật vững chắc, phân cành đều các hướng để mang lại năng suất tối đa sau này. Hầu hết cà phê vối (Robusta) ở Việt Nam được tạo tán theo phương pháp hãm ngọn.
- Hãm ngọn: Khi cây đạt chiều cao từ 1,2m – 1,3m (thường vào năm thứ 2 hoặc thứ 3), tiến hành cắt bỏ phần ngọn non. Việc này buộc cây phải ngừng phát triển chiều cao để dồn dinh dưỡng nuôi các cành cấp 1 vươn dài và mập mạp.
- Tỉa cành tăm, cành vô hiệu: Cắt bỏ sát gốc thân các cành mọc tăm (cành nhỏ yếu), cành mọc ngược vào trong tán, cành vươn thẳng đứng và cành mọc quá sát mặt đất (cách mặt đất dưới 20-25cm). Thao tác này giúp tán cây thông thoáng, ánh sáng xuyên qua được mọi vị trí, hạn chế sự sinh sôi của nấm bệnh và rệp sáp.
- Vặt chồi vượt: Cây sẽ liên tục mọc ra các chồi mới (chồi vượt) từ thân chính, đặc biệt là sau khi hãm ngọn. Cần thường xuyên đi vặt bỏ bằng tay các chồi này (1-2 tháng/lần) để tránh cạnh tranh dinh dưỡng với cành mang quả.
Làm tốt đồng bộ ba công tác trên trong giai đoạn kiến thiết cơ bản sẽ giúp vườn cà phê bước vào thời kỳ kinh doanh với bộ khung tán lớn, khỏe mạnh và đạt năng suất ổn định lâu dài.
