Sùng trắng là một trong những sâu hại dưới đất nguy hiểm trên cây mía. Sùng trắng thích nghi tốt với môi trường đất khô hanh xen lẫn ẩm, hoạt động ngầm nên khó phát hiện sớm. Chúng gây hại chủ yếu giai đoạn mía non sau mưa đầu mùa. Giải pháp phòng ngừa hiệu quả nhất là luân canh, cày sâu, vệ sinh đồng ruộng và bón thuốc bảo vệ gốc trước khi trồng.
1. Hình thái và đặc điểm sinh học của sùng trắng hại mía
Sùng trắng (ấu trùng)
- Thân màu trắng sữa hoặc trắng ngà, mập, cong hình chữ C, bụng phình to.
- Có 3 đôi chân ngực phát triển, đầu nâu, miệng nhai mạnh.
- Kích thước: Khi đẫy sức dài khoảng 3–5 cm.
- Sống hoàn toàn trong đất, di chuyển chậm nhưng gây hại mạnh bằng cách gặm rễ và thân ngầm.
Bọ hung trưởng thành: Thường màu nâu hoặc đen, hoạt động ban đêm, ban ngày ẩn náu trong đất hoặc khe nứt.
Vòng đời
- Bọ cái đẻ trứng quanh gốc mía, trong đất ẩm.
- Trứng nở sau khoảng 15 ngày.
- Ấu trùng (sùng) sống trong đất 5–6 tháng (hoặc dài hơn tùy loài), sau đó hóa nhộng và thành bọ trưởng thành.
- Một năm thường có 1–2 thế hệ, tùy vùng.
2. Điều kiện sinh thái thuận lợi
Thời tiết: Sùng trắng gây hại mạnh khi khô hanh, nắng nóng. Đặc biệt sau mưa đầu mùa (độ ẩm đất tăng giúp trứng nở và sùng hoạt động).
Thời điểm gây hại: Mạnh nhất vào tháng 3–5 (mùa khô chuyển mưa), khi mía đang giai đoạn đẻ nhánh (mía tơ và mía gốc). Khi mía lớn hơn, thiệt hại giảm.
Đất đai: Đất tơi xốp, nhiều chất hữu cơ, không ngập úng. Sùng phát triển tốt ở ruộng mía cũ, ít luân canh.
Môi trường: Vườn mía có nhiều tàn dư thực vật, cỏ dại hoặc trồng liên tục giúp quần thể sùng duy trì và tăng nhanh.
3. Cách thức gây hại
Sùng và bọ hung gặm rễ non, gốc mía, hom giống dưới đất làm hom chết, cây sinh trưởng kém, đẻ nhánh ít, lá vàng úa, cây dễ đổ ngã.
- Ban ngày: Ẩn sâu trong đất hoặc ngay gốc mía.
- Ban đêm: Hoạt động mạnh hơn để cắn phá.
4. Tác hại kinh tế
- Sùng trắng gây chết hom, giảm tỷ lệ sống và đẻ nhánh từ đó giảm năng suất nghiêm trọng (có thể mất trắng cục bộ nếu mật độ cao).
- Ảnh hưởng toàn vườn nếu không phòng trừ sớm, đặc biệt mía vụ mới.
5. Các biện pháp phòng ngừa sùng trắng hiệu quả
Biện pháp phòng trừ sùng trắng hại mía (sâu non của bọ hung) cần áp dụng quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), ưu tiên biện pháp canh tác và sinh học vì sùng sống ngầm trong đất, khó diệt triệt để khi đã bùng phát.
Biện pháp phòng ngừa (quan trọng nhất)
Chuẩn bị đất kỹ
- Cày sâu (20–30 cm), cày xới nhiều lần trước khi trồng (đặc biệt trước mùa mưa) để lật tung sùng, nhộng lên bề mặt cho nắng, chim, thiên địch tiêu diệt.
- Thu dọn tàn dư thực vật, gốc rạ vụ trước, đốt hoặc chôn sâu.
- Luân canh cây trồng: Trồng xen kẽ hoặc luân canh với đậu, rau, lúa, hướng dương… để phá vỡ vòng đời sùng. Tránh trồng mía liên tục nhiều vụ.
Trồng đúng kỹ thuật
- Chọn hom giống khỏe, sạch sâu bệnh. Trồng đúng thời vụ, tập trung.
- Làm cỏ sạch trước khi đặt hom, kết hợp bắt sùng bằng tay nếu phát hiện.
Tưới nước: Tưới ngập ruộng (nếu chủ động nước) 12–24 giờ để ngộp sùng và trứng. Tránh đất quá khô hanh.
Bẫy đèn và bắt cơ học
- Dùng bẫy đèn (thời gian từ tối đến nửa đêm) bắt bọ hung trưởng thành, thực hiện đồng loạt 2–3 tuần liên tục vào mùa bọ bay (tháng 3–5).
- Bắt tay bọ hung và sùng khi mật độ thấp.
Biện pháp sinh học (ưu tiên, thân thiện môi trường)
- Sử dụng nấm ký sinh: Metarhizium anisopliae (nấm xanh) hoặc Beauveria bassiana. Pha bột nấm với nước tưới gốc hoặc rải theo hàng mía (hiệu quả cao khi độ ẩm đất tốt).
- Các chế phẩm sinh học khác: Trichoderma, Bacillus… kết hợp với phân hữu cơ.
- Trồng cây bẫy (castor, đậu…) hoặc sử dụng mùi dã quỳ để xua đuổi (áp dụng một số vùng).
Biện pháp hóa học (dùng khi mật độ cao)
Rải thuốc hạt vào gốc hoặc theo hàng trước khi vun đất:
- Chlorpyrifos methyl.
- Cartap.
- Liều lượng: 20–40 kg/ha tùy mức độ hại.
Cách dùng: Xới nhẹ đất quanh gốc, rải thuốc, sau đó tưới nước nhẹ để thuốc thấm xuống đất. Phun hoặc rải trước khi trồng hoặc giai đoạn mía đẻ nhánh.
Một số hoạt chất khác: Fipronil, Imidacloprid… (luân phiên để tránh kháng thuốc).
Lưu ý: Chỉ sử dụng thuốc khi cần thiết, tuân thủ liều lượng, thời gian cách ly và an toàn lao động. Kết hợp với phân bón để cây khỏe mạnh, tăng sức đề kháng.
Theo dõi và thời điểm xử lý
- Theo dõi định kỳ, đặc biệt tháng 3–5 (giai đoạn mía đẻ nhánh, sau mưa đầu mùa).
- Phát hiện sớm: Cây vàng úa, héo, dễ nhổ, rễ bị gặm.
- Xử lý kịp thời khi mật độ > 5–10 con/m² hoặc >15% chồi bị hại.
Bà con nên ưu tiên phòng ngừa bằng canh tác tốt, luân canh và vệ sinh đồng ruộng. Khi đã hại nặng, kết hợp sinh học và hóa học sẽ hiệu quả hơn. Chúc bà con thành công!
