Bọ nhảy là sâu hại nguy hiểm, phát triển mạnh nhất vào vụ xuân khi thời tiết ấm dần, khô nóng trên rau màu họ thập tự (cải ngọt, cải xanh, bắp cải, su hào, súp lơ, cải cúc, củ cải…). Chúng sinh trưởng nhanh, mạnh và gây hại ngay cả khi sâu non.
1. Quá trình sinh trưởng (vòng đời và phát triển)
Bọ nhảy biến thái hoàn toàn với 4 giai đoạn: trứng, sâu non, nhộng, trưởng thành. Vòng đời ngắn, chồng chéo nhiều thế hệ, dễ bùng phát thành dịch nếu không được kiểm soát. Bọ nhảy hoạt động mạnh sáng sớm & chiều mát; trưa nắng trốn dưới gốc hoặc mặt dưới lá. Mưa nhiều làm giảm mật độ.
Giai đoạn trứng
- Trứng có hình bầu dục, kích thước 0,26–0,43 mm
- Mới đẻ màu trắng vàng, sắp nở chuyển nâu.
- Con cái đẻ 25–200 quả/con, chủ yếu trong đất sâu 2–3 cm sát gốc cây hoặc mặt đất.
- Thời gian nở: 3–7 ngày (trung bình 4 ngày ở 25°C).
Giai đoạn ấu trùng (sâu non
- Sâu non có 3 tuổi, thân hình ống mập cong, màu trắng sữa, đầu nâu, đẫy sức dài 4–6 mm.
- Sống hoàn toàn dưới đất, ít di chuyển.
- Giai đoạn dài nhất: 8–20 ngày (trung bình 10–15 ngày).
Giai đoạn nhộng
- Nhộng trần, màu trắng đục → vàng nâu, mầm cánh và chân rõ.
- Hóa nhộng ngay trong đất. Thời gian: 4–10 ngày (trung bình 5–8 ngày).
Giai đoạn trưởng thành
- Bọ nhảy có hình bầu dục, dài 1,8–2,5 mm, thân đen bóng, mỗi cánh cứng có 2 vạch sọc vàng cong hình củ lạc.
- Chân sau to khỏe giúp nhảy xa.
- Sống rất lâu: 20–70 ngày (có thể vài tháng).
- Thời gian tiền đẻ trứng: 3–7 ngày.
Thời gian vòng đời hoàn chỉnh: 23–67 ngày (trung bình 28–33 ngày ở 25°C, 75% ẩm độ). Nhiệt độ thích hợp 25–30°C.
2. Đặc điểm gây hại
Bọ nhảy gây hại ở cả 2 giai đoạn trưởng thành và sâu non, nhưng trưởng thành gây hại chính và nguy hiểm nhất trên cây con.
Trưởng thành gây hại trên lá
- Bọ nhảy trưởng thành nhai gặm lá non tạo hàng trăm lỗ tròn nhỏ (giống đạn bắn – shot hole), lá thủng lỗ chỗ, xơ xác, mất khả năng quang hợp.
- Nhảy đạp lung tung làm lá non giập nát, dập dề (đặc biệt rau lá mỏng).
- Hại nặng nhất khi cây 7–10 ngày tuổi (cây con). Mật độ cao có thể làm chết trắng ruộng.
Ấu trùng gây hại ngầm
- Ấu trùng ăn rễ phụ, đục gốc khiến cây còi cọc, héo úa, dễ đổ.
- Trên củ cải: ấu trùng tạo vết ngoằn ngoèo, lỗ đốm đen, giảm giá trị thương phẩm.
Bọ nhảy có thể làm giảm năng suất 30–70%, khiến rau kém chất lượng, dễ lây bệnh virus. Tháng 2 vụ xuân chính là thời điểm nguy hiểm nhất vì cây rau đang non và thời tiết thuận lợi cho bọ nhảy.
3. Các biện pháp phòng ngừa và xử lý bọ nhảy trên rau màu
Bọ nhảy gây hại nặng nhất trên rau họ cải (cải ngọt, cải xanh, bắp cải, su hào, súp lơ…) ở giai đoạn cây con. Bà con nên áp dụng phòng trừ tổng hợp (IPM và ưu tiên biện pháp canh tác, sinh học, chỉ dùng hóa học khi cần thiết và phải cách ly đúng thời gian để rau an toàn.
Biện pháp phòng ngừa (làm trước và trong vụ)
- Vệ sinh đồng ruộng và xử lý đất sau thu hoạch vụ trước: dọn sạch tàn dư, cỏ dại, cuốc đất phơi ải 10–15 ngày (đất càng khô càng tốt để diệt nhộng và sâu non trong đất). Bón 15–25 kg vôi bột/sào trước khi làm đất để tạo môi trường bất lợi cho bọ nhảy.
- Luân canh và xen canh: Không trồng liên tục họ cải. Luân canh với lúa nước, hành, tỏi, dưa chuột, bầu bí… Trồng xen hành lá, tỏi hoặc rau mùi quanh luống để xua đuổi bọ nhảy tự nhiên.
- Che chắn và mật độ trồng: Quây nilon cao 1,2–1,5 m xung quanh ruộng trước khi gieo để ngăn bọ từ ruộng khác bay sang. Trồng với mật độ hợp lý, không quá dày (rau dễ thông thoáng, giảm ẩm thấp).
- Bẫy dính màu vàng: Đặt bẫy dính vàng (hoặc tấm carton sơn vàng và keo) xung quanh ruộng và trong vườn từ khi gieo hạt. Bẫy vừa bắt vừa dự báo mật độ bọ nhảy.
- Chọn giống và chăm sóc: Dùng giống kháng bệnh tốt, gieo đúng mùa. Tưới nước đều (không để đất quá khô). Không bón thừa đạm (làm cây non mềm, hấp dẫn bọ nhảy).
Biện pháp xử lý khi bọ nhảy xuất hiện
Biện pháp sinh học và cơ học (ưu tiên dùng trước)
- Phun nước áp lực mạnh (vòi phun) vào sáng sớm hoặc chiều mát để rửa trôi bọ trưởng thành (lặp lại 2–3 ngày).
- Sử dụng nấm Metarhizium anisopliae (nấm xanh) trộn vào đất hoặc phun lên mặt đất để diệt sâu non và nhộng.
- Phun chế phẩm sinh học. Phun 2–3 lần, cách nhau 5–7 ngày.
Biện pháp hóa học (dùng khi mật độ cao, chỉ phun 1–2 lần)
- Phun lúc sáng sớm hoặc chiều mát (khi bọ hoạt động mạnh). Phun đều mặt trên + mặt dưới lá và cả bờ ruộng.
- Luân phiên thuốc để tránh kháng thuốc. Không phun khi rau sắp thu hoạch (chú ý thời gian cách ly).
Lưu ý quan trọng vụ xuân tháng 2
- Theo dõi từ khi cây 5–7 ngày tuổi (giai đoạn dễ chết nhất).
- Kết hợp nhiều biện pháp cùng lúc sẽ giảm 70–90% thiệt hại mà không cần lạm dụng thuốc hóa học.
- Nếu trồng thùng xốp hoặc vườn nhỏ: ưu tiên bẫy dính, phun sinh học, che lưới trắng.
Bà con nên thăm vườn thường xuyên để phát hiện bọ nhảy sớm trên các diện tích rau màu. Kết hợp các biện pháp phòng trừ để mang lại hiệu quả tốt nhất. Hãy ưu tiên các biện pháp phòng ngừa và sinh học để giúp bảo vệ môi trường, hạn chế bọ nhảy kháng thuốc.
