Mô hình canh tác Tôm – Lúa (hay còn gọi là mô hình luân canh lúa trên đất nuôi tôm) là một hệ thống sản xuất bền vững và đã được chứng minh hiệu quả tại các vùng ven biển, đặc biệt là Đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam. Mô hình này không chỉ giúp tối ưu hóa việc sử dụng đất, nâng cao thu nhập cho nông dân mà còn góp phần quan trọng vào việc bảo vệ môi trường sinh thái.
I. Ưu điểm Vượt trội của Mô hình Tôm – Lúa
- Hiệu quả Kinh tế Đa tầng: Thu nhập được tăng cường từ hai sản phẩm có giá trị kinh tế cao (Tôm Sú, Tôm Thẻ hoặc Tôm Càng Xanh và Gạo chất lượng).
- Sản xuất Bền vững và Hữu cơ: Việc luân canh lúa giúp đất được rửa mặn tự nhiên, cắt đứt chu kỳ gây bệnh của tôm, và giảm thiểu việc sử dụng hóa chất nông nghiệp.
- Cải tạo Đất và Môi trường: Gốc rạ lúa sau thu hoạch cung cấp một lượng lớn chất hữu cơ cho đất và nước, làm thức ăn tự nhiên cho tôm, cải thiện chất lượng môi trường nước.
- Giảm thiểu Rủi ro: Khi giá tôm hoặc giá lúa biến động, thu nhập từ sản phẩm còn lại sẽ cân bằng rủi ro, đảm bảo nguồn thu ổn định cho bà con.
II. Quy trình Kỹ thuật Canh tác Tôm – Lúa Hiệu quả
Quy trình được chia thành hai giai đoạn chính: Chuẩn bị và Gieo sạ Lúa (thường vào mùa mưa) và Quản lý Tôm (thường vào mùa khô hoặc sau khi lúa phát triển ổn định).
1. Chuẩn bị Ruộng và Rửa mặn
Để mô hình Tôm – Lúa thành công, việc thiết kế ruộng và xử lý độ mặn là tối quan trọng:
- Thiết kế Ruộng: Ruộng cần được thiết kế đảm bảo bờ bao chắc chắn để giữ nước và ngăn ngừa tôm thoát ra ngoài.
- Xây dựng mương sâu (1.0 – 1.4 m) bao quanh ruộng để làm nơi tôm trú ẩn khi nước rút hoặc nhiệt độ thay đổi.
- Thiết kế mương trảng (0.4 – 0.5 m) trong ruộng để tôm di chuyển và dễ dàng quản lý nước.
- Rửa Mặn và Cải tạo Đất:
- Sau khi thu hoạch tôm (hoặc trước khi trồng lúa), cần rút cạn nước, bón vôi (1 – 2 tấn/ha) để khử mặn, diệt khuẩn, và ổn định pH.
- Phơi đất và xới xáo kỹ để đất được thông thoáng.
- Ngâm xả nước ngọt 2-3 lần (tận dụng nước mưa hoặc kênh mương ngọt) cho đến khi độ mặn trong ruộng dưới 1‰.
- Gieo sạ lúa ngay sau khi có mưa lớn và đã rửa mặn thành công.
2. Chọn Giống và Thời vụ
- Chọn Giống Lúa: Ưu tiên các giống lúa ngắn ngày (chu kỳ 90 – 100 ngày) hoặc các giống lúa lai chịu mặn tốt và phù hợp với điều kiện xâm nhập mặn sớm của địa phương. Phổ biến là các giống lúa Tài Nguyên, Một Bụi Đỏ, ST…
- Thời vụ Lúa: Trồng lúa vào mùa mưa, khi điều kiện đất đai và nguồn nước ngọt thuận lợi nhất cho cây lúa phát triển.
3. Quản lý Nước cho Cây lúa và Tôm
Quản lý nước cần linh hoạt theo từng giai đoạn phát triển của lúa và tôm:
- Giai đoạn Lúa non: Giữ mực nước thấp (3 – 5 cm) sau khi sạ để lúa bén rễ và đẻ nhánh.
- Giai đoạn Phát triển Lúa: Áp dụng kỹ thuật tưới Khô – Ướt xen kẽ để tiết kiệm nước, kích thích rễ lúa ăn sâu và giúp lúa khỏe.
- Giai đoạn Nuôi Tôm: Khi có tôm trong ruộng, duy trì mực nước ổn định (thường là mực nước trảng 0.4 – 0.5 m).
- Định kỳ thay nước (khoảng 10-15 ngày/lần) để loại bỏ chất thải và cấp oxy.
- Sử dụng vôi định kỳ để ổn định pH và môi trường nước.
4. Bón phân và Chăm sóc Lúa
Nguyên tắc chung là hạn chế hóa chất tối đa để bảo vệ tôm:
- Bón lót: Dùng phân hữu cơ hoặc phân chuyên dụng kết hợp vôi trước khi sạ lúa để cung cấp dinh dưỡng cơ bản và cải tạo đất.
- Bón thúc: Chia làm 2 – 3 lần, tập trung vào giai đoạn đẻ nhánh và đón đòng.
- Quản lý Sâu bệnh:
- Tuyệt đối không phun thuốc hóa học trong 40 ngày đầu sau khi sạ.
- Chỉ sử dụng thuốc sinh học, chế phẩm sinh học hoặc các biện pháp phòng trừ tổng hợp (IPM) khi sâu bệnh vượt ngưỡng gây hại.
5. Quản lý Tôm và Thả giống
- Thời điểm thả Tôm: Tôm giống nên được thả vào ao vèo trước. Sau đó, đưa ra ruộng khi lúa đã phát triển ổn định (khoảng 15 ngày tuổi) để tránh lúa bị ảnh hưởng.
- Thức ăn: Tận dụng tối đa nguồn thức ăn tự nhiên dồi dào có sẵn trong ruộng (tảo, phiêu sinh vật, mùn bã hữu cơ từ rơm rạ). Bổ sung thêm thức ăn viên có chất lượng (cho tôm ăn ở mương bao hoặc khu vực cho ăn tập trung).
- Phòng bệnh:
- Bón vôi định kỳ (tháng 1 lần) để khử trùng và ổn định môi trường.
- Đảm bảo luôn có nơi trú ẩn an toàn (mương sâu) cho tôm, giúp tôm tránh sốc nhiệt hoặc các yếu tố gây hại khác.
