Bệnh rụng trái trên cây cà phê chủ yếu do nấm bệnh (thán thư, nấm hồng), sâu hại (rệp sáp, mọt đục cành), mất cân đối dinh dưỡng, hoặc rụng sinh lý. Rụng trái không chỉ làm mất trắng công sức một vụ mà còn ảnh hưởng đến sức khỏe cây và thu nhập nhiều năm sau. Phòng ngừa sớm đặc biệt từ giai đoạn ra hoa đến trái non sẽ giúp cây cà phê khỏe mạnh, năng suất cao và ổn định hơn.
1. Nguyên nhân gây rụng quả trên cây cà phê
1.1. Nguyên nhân sinh lý (tự nhiên, không phải bệnh)
Đậu quả quá dày: Cây cà phê ra hoa đậu trái nhiều, trái chen chúc nhau cạnh tranh dinh dưỡng và trái yếu bị rụng để cây tập trung nuôi trái còn lại.
Thiếu dinh dưỡng: Thiếu Kali (K), Canxi (Ca), Bo (B), Magie (Mg), Kẽm (Zn). Hay bón phân không cân đối (quá nhiều Đạm, thiếu Kali và trung-vi lượng) cũng khiến trái rụng.
Cây yếu do tuổi cây, đất nghèo dinh dưỡng hoặc quản lý kém.
1.2. Nguyên nhân do thời tiết
Mưa kéo dài, độ ẩm cao (đặc biệt mùa mưa Tây Nguyên): Rễ thiếu oxy, cây hấp thu dinh dưỡng kém khiến rụng trái non.
Nhiệt độ cao đột ngột hoặc thấp (sương muối).
Hạn hán xen kẽ hoặc gió mạnh làm cây mất nước.
1.3. Nguyên nhân do sâu bệnh (thường gây rụng nặng nhất)
- Bệnh thán thư: Do nấm Colletotrichum spp. (C. kahawae, C. coffeanum…). Nấm tấn công cuống trái, quả bị thối đen, khô và rụng hàng loạt. Phát triển mạnh khi ẩm cao.
- Nấm hồng, bệnh khô cành khô quả.
- Sâu hại: Rệp sáp, rệp muội (chích hút nhựa, tiết mật tạo điều kiện nấm phát triển). Mọt đục cành, sâu đục thân làm cành yếu, quả khô rụng.
- Bệnh rễ (nấm hại rễ) làm cây suy yếu toàn bộ.
1.4. Nguyên nhân khác
- Thiếu nước tưới hoặc tưới không đúng lúc (đặc biệt sau khi đậu quả).
- Cây bị stress do tỉa cành sai, che bóng không hợp lý, hoặc vườn quá dày.
- Ô nhiễm, đất thoái hóa.
Lưu ý quan trọng
- Rụng sinh lý nhẹ là bình thường (cây tự điều chỉnh), nhưng rụng hàng loạt kèm cuống đen/thối thường do nấm và cây thiếu dinh dưỡng.
- Mùa mưa (tháng 5-8) là thời điểm dễ xảy ra nhất.
2. Triệu chứng điển hình của bệnh rụng trái trên cây cà phê
2.1. Triệu chứng chung
- Rụng trái hàng loạt: Quả non (hoặc quả đang lớn) rụng nhiều, đôi khi chỉ còn trơ cành. Có thể rụng từng chùm hoặc rụng liên tục trong nhiều ngày.
- Quả rụng có cuống: Thường rụng cả cuống, không phải đứt rời.
2.2. Triệu chứng theo nguyên nhân chính
Do bệnh thán thư (Colletotrichum spp.) – nguyên nhân phổ biến nhất
- Cuống trái chuyển màu nâu đen, khô cứng, thối.
- Trên bề mặt quả xuất hiện vết đốm nâu đen, lõm, lan rộng gây quả thối khô hoặc mềm nhũn.
- Khi ẩm cao, trên vết bệnh xuất hiện bào tử nấm màu hồng hoặc trắng (dạng màng hoặc bột).
- Quả bị khô đen, teo lại rồi rụng.
- Có thể kèm theo cháy lá, đốm lá, khô cành.
Do rệp sáp / sâu hại
- Cuống trái và chùm quả bị rệp bám, có lớp mật ngọt hoặc nấm muội đen.
- Quả bị chích hút dẫn đến vàng úa, khô héo rồi rụng.
- Cành bị mọt đục gây lỗ thủng, cành khô, quả trên cành đó rụng.
Do thiếu dinh dưỡng / sinh lý
- Quả rụng không có vết thối đen, cuống khô dần.
- Lá cây vàng úa, đặc biệt lá già.
- Trái còn lại thường nhỏ, kém phát triển.
- Không thấy nấm hoặc sâu hại rõ ràng.
Do nấm hồng hoặc khô cành khô quả
- Cành mang trái chuyển vàng khô từ ngọn xuống.
- Quả khô đen, quắt lại, bám chặt hoặc rụng.
- Trên cành đôi khi có lớp nấm màu hồng nhạt.
Bệnh rụng trái trên cà phê thường mạnh nhất vào mùa mưa (tháng 6-9), giai đoạn trái non đến trái lớn nhanh. Bệnh có thể xuất hiện sau khi ra hoa 2-4 tuần nếu thiếu dinh dưỡng hoặc thời tiết bất lợi.
3. Các giải pháp phòng ngừa rụng trái trên cây cà phê
3.1. Bón phân cân đối và bổ sung dinh dưỡng (rất quan trọng)
- Bón đủ Kali (K) và Canxi (Ca) để cuống quả chắc khỏe.
- Bổ sung Bo (B), Magie (Mg), Kẽm (Zn) qua phân bón lá.
- Sử dụng phân bón lá chứa Amino acid và vi lượng phun 2-3 lần trong giai đoạn trái non (cách nhau 10-15 ngày).
- Tránh bón thừa Đạm (Urea), dễ gây rụng trái.
Gợi ý: Phân bón Đầu Trâu, Silcamag, Grocombi, Neta Amin, Calcium Nitrate…
3.2. Quản lý nước và thời tiết
- Tưới tiêu khoa học: Giữ ẩm vừa phải, tránh úng rễ trong mùa mưa.
- Tỉa cây che bóng hợp lý (tỉa bớt để vườn thoáng nhưng vẫn có bóng mát).
- Che phủ gốc bằng rơm, cỏ khô hoặc phân hữu cơ để giữ ẩm và hạn chế biến động nhiệt độ.
3.3. Phòng trừ sâu bệnh chủ động
- Phun phòng nấm thán thư: Đầu mùa mưa dùng thuốc gốc Mancozeb, Copper (Đồng), Carbendazim hoặc các sản phẩm kết hợp.
- Trừ rệp sáp, rệp muội: Phun sớm khi phát hiện, có thể dùng thuốc sinh học hoặc hóa học luân phiên.
- Sử dụng Trichoderma bón vào đất để phòng nấm bệnh hại rễ và cải tạo đất.
- Thu gom và tiêu hủy lá, cành, quả bị bệnh để giảm nguồn lây.
3.4. Kỹ thuật canh tác
- Tỉa cành tạo tán: Giữ vườn thông thoáng, cắt chồi vượt, cành tăm.
- Mật độ trồng hợp lý, không quá dày.
- Chăm sóc rễ tốt: Xới đất nhẹ, bón phân hữu cơ hoai mục.
- Tạo tán đều sau khi thu hoạch để cây ra hoa tập trung.
3.5. Biện pháp sinh học và bền vững
- Sử dụng chế phẩm sinh học (vi sinh vật đối kháng).
- Bón phân hữu cơ định kỳ để tăng sức đề kháng cho cây.
- Trồng xen cây che bóng và cây cải tạo đất (cây họ đậu).
Bệnh rụng quả (rụng trái) trên cà phê là vấn đề phổ biến, đặc biệt ở Tây Nguyên Việt Nam vào mùa mưa, gây thiệt hại lớn về năng suất. Đây không phải là một bệnh duy nhất mà do nhiều nguyên nhân kết hợp (sinh lý, thời tiết, sâu bệnh, dinh dưỡng). Bà con cần thăm vườn thường xuyên để phát hiện bệnh sớm và áp dụng các biện pháp phòng trừ kịp thời. Chúc bà con mùa màng bội thu.
