Khi cây mắc ca bị nhiễm bệnh xì mủ sẽ xuất hiện các vết nứt dọc hoặc ngang trên thân chính hoặc cành lớn, đồng thời từ các vết nứt này, nhựa (mủ) màu nâu đỏ rỉ ra. Bệnh xì mủ gây hại nghiêm trọng, có thể chết cây nếu như không được phát hiện sớm và phòng trừ kịp thời. Vậy nguyên nhân gây bệnh và điều kiện lý tưởng để bệnh phát triển là gì? Cùng tìm hiểu trong bài viết dưới đây.
1. Nguyên nhân chính gây bệnh xì mủ ở cây mắc ca
Bệnh xì mủ trên mắc ca chủ yếu do nấm Phytophthora cinnamomi gây ra. Đây là loại nấm đất (oomycete, thường gọi là nấm nước), thuộc họ Peronosporaceae.
- Nấm tồn tại lâu năm trong đất, tàn dư thực vật và trên cây bệnh.
- Lây lan qua nước (mưa, tưới tiêu, nước ngập úng), bào tử di động bơi trong môi trường ẩm.
- Nấm xâm nhập qua vết thương trên thân, cành, gốc (do sâu hại như bọ xít muỗi, cắt tỉa, va chạm cơ giới) hoặc qua rễ.
Ngoài ra, một số trường hợp có thể liên quan đến các loài Phytophthora khác (như P. tropicalis), nhưng P. cinnamomi là tác nhân phổ biến nhất trên mắc ca ở Việt Nam.
Yếu tố làm tăng nguy cơ
- Cây yếu do dinh dưỡng kém, stress (khô hạn xen kẽ ẩm ướt).
- Vườn cũ, đất đã nhiễm nấm từ trước.
- Sâu hại tạo vết thương giúp nấm dễ xâm nhập.
2. Điều kiện môi trường thuận lợi để bệnh phát sinh
Nấm Phytophthora phát triển mạnh khi gặp các điều kiện sau:
Nhiệt độ: 25–35°C (lý tưởng cho nấm sinh sản và lây lan).
Độ ẩm: Cao, ẩm ướt kéo dài, đặc biệt cần nước tự do để bào tử di chuyển. Mùa mưa là thời điểm bệnh bùng phát mạnh nhất.
Đất đai:
- Thoát nước kém, đất nặng sét, compacted.
- Thấp trũng, dễ ngập úng hoặc ẩm lâu.
Thời tiết: Mưa lớn kéo dài, độ ẩm không khí cao.
Vườn trồng: Mật độ dày, tán rậm rạp (kém thông thoáng), giữ ẩm cao.
3. Triệu chứng bệnh xì mủ trên cây mắc ca
Triệu chứng trên thân và cành (dễ nhận biết nhất)
Giai đoạn đầu
- Xuất hiện vết ướt nước (sũng ướt) trên vỏ thân (thường gần gốc) hoặc cành, vết này đổi màu khác với vỏ bình thường.
- Sau đó vỏ nứt dọc ngắn hoặc dài, chảy nhựa/mủ (ban đầu trong suốt, sau chuyển màu vàng nâu, đậm dần, có thể có mùi hôi).
Khi cạo vỏ kiểm tra
- Phần gỗ và mạch dẫn bên dưới chuyển màu nâu sẫm, thối lan rộng.
- Vết bệnh lan dần, vỏ bong ra, thối sâu vào thân.
Giai đoạn nặng
- Vết nứt lan rộng, chảy mủ nhiều hơn.
- Bệnh có thể lan lên cành cao hoặc xuống rễ.
Triệu chứng trên lá và tán cây
- Lá vàng dần (bắt đầu từ lá già), héo úa, rụng sớm.
- Ngọn cây kém phát triển, tán lá thưa (sparse canopy).
- Cành khô chết ngược từ dưới lên hoặc từ chỗ vết bệnh.
- Cây còi cọc, sinh trưởng chậm, giảm khả năng ra hoa quả.
Toàn cây (giai đoạn nặng)
- Cây suy yếu nghiêm trọng, dễ bị sâu hại khác tấn công thêm.
- Có thể chết cây nếu vết bệnh girdling (bao quanh thân) làm đứt mạch dẫn.
Lưu ý phân biệt: Bệnh dễ nhầm với vết thương cơ giới hoặc sâu đục thân. Cách tốt nhất là cạo nhẹ vết nghi ngờ để kiểm tra màu gỗ bên dưới (nâu thối là dấu hiệu điển hình của Phytophthora).
4. Các biện pháp phòng ngừa bệnh xì mủ trên mắc ca
Cách phòng ngừa bệnh xì mủ (nứt thân xì mủ) trên cây mắc ca do nấm Phytophthora cinnamomi gây ra cần áp dụng tổng hợp, lâu dài với trọng tâm là “phòng hơn chữa”. Bệnh dễ bùng phát trong mùa mưa, nên bắt đầu các biện pháp trước khi mưa đến.
Biện pháp canh tác và kỹ thuật trồng (quan trọng nhất)
Chọn đất và cải tạo đất
- Trồng trên đất thoát nước tốt, tránh thấp trũng, đất nặng sét.
- Bón vôi bột và phân hữu cơ hoai mục để cải thiện cấu trúc đất, tăng độ thoáng và pH.
Chọn giống
- Ưu tiên giống kháng tương đối hoặc ít nhiễm bệnh (như OC, 246, 816, 849, A38… tùy vùng). Dùng giống sạch bệnh, cây ghép khỏe.
Mật độ trồng và tạo tán
- Trồng thưa (tùy giống, khoảng 200–300 cây/ha).
- Tỉa cành tạo tán thông thoáng, cắt bỏ cành sát đất, cành khô, cành bệnh.
Quản lý nước
- Tưới vừa phải, tránh úng nước. Đào mương thoát nước tốt trong mùa mưa.
- Tránh tưới phun mưa lên thân cây.
Biện pháp vệ sinh vườn
- Quét vôi thân: Trước mùa mưa (tháng 4–5), quét vôi đặc (hoặc vôi và đồng) lên thân cây từ gốc lên 1–1,2m để phòng nấm xâm nhập.
- Vệ sinh định kỳ: Thu gom, cắt bỏ và tiêu hủy (đốt) cành lá bệnh, quả rụng. Giữ vườn sạch cỏ dại.
- Kiểm tra thường xuyên: Theo dõi vết ướt, nứt thân, chảy mủ, đặc biệt sau mưa lớn.
Tăng sức đề kháng cho cây
- Bón phân cân đối: Đủ đạm, lân, kali cũng như trung vi lượng (đặc biệt Bo, Zn, Ca).
- Bón phân hữu cơ kết hợp cùng chế phẩm sinh học định kỳ để đất khỏe, rễ phát triển tốt.
- Tránh stress cây (khô hạn xen kẽ úng nước).
Sử dụng sinh học định kỳ
- Trichoderma (Trichoderma viride, virens, hamatum…): Phun hoặc tưới gốc 2–3 lần/năm, đặc biệt trước và trong mùa mưa. Đây là biện pháp sinh học rất hiệu quả để ức chế Phytophthora.
Các biện pháp khác
- Kiểm soát sâu hại (đặc biệt bọ xít muỗi) vì chúng tạo vết thương giúp nấm xâm nhập.
- Không trồng xen hoặc luân canh với cây chủ của Phytophthora (như bơ, sầu riêng nếu bị nặng).
Khi vườn mắc ca đã nhiễm nặng, sẽ rất khó dập tắt hoàn toàn vì nấm tồn tại lâu trong đất, vì thế bà con cần áp dụng các biện pháp phòng ngừa sớm. Bên cạnh đó, kết hợp quản lý bọ xít muỗi hiệu quả sẽ giảm đáng kể nguy cơ bệnh xì mủ.
