Là loài sâu gây hại nghiêm trọng trên các diện tích bầu bí, bọ dưa sọc tấn công lá, thân, rễ và quả, khiến cây héo úa, giảm năng suất và chất lượng. Nếu không kiểm soát và xử lý, phòng trừ bọ dưa sọc kịp thời chất lượng mùa vụ có thể thiệt hại lên đến 70%.
1. Đặc điểm nhận biết của bọ dưa sọc trên bầu bí
Bọ dưa sọc (tên khoa học: Acalymma vittatum hoặc tương tự trong họ Chrysomelidae) là loài côn trùng gây hại phổ biến trên cây họ bầu bí như bầu, bí đỏ, bí đao, dưa leo, dưa hấu và mướp. Chúng có chu kỳ sống khoảng 4-6 tuần, bao gồm trứng, ấu trùng, nhộng và thành trùng, thường phát triển mạnh vào mùa xuân hè (tháng 3-6) ở điều kiện ẩm ướt.
Thành trùng (con trưởng thành)
Bọ dưa sọc trưởng thành có kích thước nhỏ, dài 5-6mm (khoảng 1/5 inch), thân hình bầu dục dẹt. Màu sắc nổi bật với cánh màu vàng cam hoặc vàng nhạt, có 3 sọc đen dọc theo lưng (đặc trưng để phân biệt với bọ dưa đỏ hoặc đốm). Đầu và râu màu đen, chân màu vàng. Chúng hoạt động ban ngày, thường tụ tập trên lá non hoặc mặt dưới lá, dễ bay nhảy khi bị động chạm.
Ấu trùng (sâu non)
Sâu non cơ thể có màu trắng hoặc vàng nhạt, dài 10-15mm, đầu màu nâu, hình dạng giống sâu đo. Chúng sống trong đất, quanh gốc cây, và di chuyển chậm chạp.
Trứng
Trứng của bọ dưa sọc có màu vàng đến da cam hoặc vàng xanh ban đầu, chuyển sang vàng nâu khi sắp nở. Hình bầu dục, kích thước nhỏ (khoảng 0.5-1mm), đẻ thành cụm 20-50 quả rải rác quanh gốc cây hoặc trong đất ẩm.
Nhộng
Nhộng của bọ dưa sọc thường ẩn náu trong đất, màu nâu nhạt, ít được quan sát trực tiếp.
2. Đặc điểm gây hại của bọ dưa sọc trên bầu bí
Bọ dưa sọc là loài đa ký chủ, gây hại ở cả giai đoạn thành trùng và ấu trùng, dẫn đến giảm năng suất 50-70% nếu mật độ cao. Chúng thích cây họ bầu bí nhưng cũng hại các cây khác như đậu, ngô, khoai lang hoặc rau cải.
Bọ dưa sọc gây hại trực tiếp cho bầu bí
Bọ dưa sọc ăn lá non, thân và hoa, cắn thành lỗ tròn hoặc thủng lỗ chỗ (lỗ đường kính 2-5mm), làm lá vàng úa, biến dạng và rụng sớm. Chúng hút nhựa cây, làm cây còi cọc, chậm phát triển, đặc biệt hại cây con dưới 20-30 ngày tuổi.
Sâu non đục khoét rễ và gốc cây, gây héo đột ngột (héo xanh), cây dễ nhổ bật, rễ thối đen có mùi tanh. Điều này làm cây chết hàng loạt nếu không xử lý sớm.
Bọ dưa sọc cũng là vật truyền bệnh héo vi khuẩn (bacterial wilt) và các bệnh virus khác qua vết cắn, làm cây héo úa không hồi phục. Mật độ cao có thể phá hủy toàn bộ vườn trong vài tuần. Chúng gây hại mạnh nhất ở giai đoạn cây con và ra hoa, đặc biệt sau mưa hoặc ở đất ẩm, trũng.
3. Biện pháp phòng ngừa (văn hóa và sinh học)
Bà con nên ưu tiên các phương pháp canh tác, sinh học, chỉ áp dụng biện pháp hóa học khi thật cần thiết để kiểm soát lâu dài, giảm bọ dưa sọc kháng thuốc.
Biện pháp canh tác
- Luân canh cây trồng: Không trồng liên tục họ bầu bí trên cùng ruộng ít nhất 2-3 vụ. Luân phiên với lúa, ngô, đậu hoặc rau khác để phá chu kỳ sống của bọ.
- Chọn giống kháng: Sử dụng giống bầu bí kháng bọ dưa sọc (hỏi giống địa phương từ viện giống cây trồng).
- Vệ sinh vườn: Thu gom tàn dư cây sau thu hoạch, đốt hoặc ủ phân hoai. Cày bừa phơi đất 7-10 ngày để diệt trứng, ấu trùng và nhộng.
- Trồng cây con thay vì gieo hạt trực tiếp: Che phủ lưới nilon hoặc màng nông nghiệp cho cây non trong 20-30 ngày đầu để ngăn bọ tiếp cận.
- Giữ mật độ trồng thưa, loại bỏ cỏ dại để giảm nơi trú ẩn.
Biện pháp sinh học
- Khuyến khích hoặc thả bọ rùa, bọ xít bắt mồi (Rhynocoris fuscipes), ruồi ký sinh hoặc nấm ký sinh (Beauveria bassiana, Metarhizium anisopliae) để diệt thành trùng và ấu trùng tự nhiên.
- Phun chiết xuất từ neem (cây so đũa), tỏi, ớt hoặc Parthenium hysterophorus để xua đuổi bọ, an toàn và thân thiện môi trường.
- Bẫy pheromone hoặc bẫy màu vàng: Đặt bẫy dính để bắt thành trùng đầu mùa.
Biện pháp kiểm soát (thủ công và hóa học)
- Bà con chỉ áp dụng khi mật độ cao bọ dưa sọc cáo (hơn 20-25% cây bị hại) hoặc phòng ngừa sớm.
- Biện pháp thủ công: Kiểm tra vườn sáng sớm/chiều tối, bắt thành trùng bằng tay hoặc vợt, giẫm nát hoặc ngâm nước xà phòng. Tưới dầu hỏa loãng quanh gốc để đuổi. Tỉa bỏ bộ phận bị hại: Cắt lá hoặc gốc có trứng/ấu trùng, tiêu hủy ngay.
- Biện pháp hóa học: Luân phiên các hoạt chất như Profenofos, Cypermethrin, Brightin 1.8EC (0,125%), Sevin 50WP (2g/L), Sumicidin, Admire, Basudin, Regent, Wellof 3GR (1kg/1.000m²). Phun sáng sớm hoặc chiều, 3-5 ngày/lần, tập trung gốc và lá non. Rải hạt quanh gốc cây non.
Để kiểm soát và phòng ngừa bọ dưa sọc hiệu quả bà con nên theo dõi vườn hàng ngày, đặc biệt sau mưa hoặc đầu vụ (tháng 11-3). Kết hợp các biện pháp để tránh kháng thuốc. Tuân thủ thời gian cách ly (7-14 ngày trước thu hoạch) và liều lượng trên bao bì. Chúc bà con thành công!
