Xử lý rơm rạ tại ruộng không chỉ giúp tăng dinh dưỡng cho đất mà đây còn là biện pháp quan trọng trong nông nghiệp bền vững, giúp trả lại chất hữu cơ, cải thiện độ phì nhiêu, tăng vi sinh vật có lợi và giảm chi phí phân bón hóa học. Rơm rạ trên ruộng đồng được tận dụng hiệu quả giúp thêm dinh dưỡng cho đất, thêm tiền cho người nông dân.
1. Lợi ích chính của việc xử lý đúng rơm rạ trên các diện tích lúa
Xử lý rơm rạ ngay tại ruộng (không đốt) là một trong những biện pháp quan trọng nhất để giữ và tăng độ phì nhiêu cho đất, đặc biệt trong điều kiện đất lúa Việt Nam đang bị thoái hóa do canh tác thâm canh nhiều vụ.
Trả lại dinh dưỡng lớn cho đất: Rơm rạ chứa khoảng 40-50% carbon, 0,5-0,8% Nitơ (N), 0,2-0,3% Lân (P₂O₅), 1-2% Kali (K₂O), Silic (Si) và nhiều vi lượng. Khi vùi rơm vào đất và phân hủy đúng cách, gần 80-90% dưỡng chất được trả lại cho đất. Nếu đốt, bà con mất gần như toàn bộ Nitơ và một phần lớn Kali, chỉ còn lại tro (chủ yếu Kali và Silic), gây lãng phí rất lớn.
Tăng chất hữu cơ và độ màu mỡ lâu dài: Rơm rạ sau khi phân hủy thành mùn giúp tăng hàm lượng chất hữu cơ trong đất (đất lúa Việt Nam thường rất thiếu mùn). Đất nhiều mùn sẽ tơi xốp, giữ nước và giữ phân tốt hơn, giảm hiện tượng xói mòn, cứng hóa đất. Sau 3-5 năm làm liên tục, năng suất lúa có thể tăng 10-20% mà không cần bón nhiều phân hóa học.
Kích thích vi sinh vật có lợi phát triển: Rơm là thức ăn cho vi khuẩn, nấm, giun đất… giúp đất “sống” hơn. Vi sinh vật phân hủy rơm sẽ giải phóng dưỡng chất từ từ, cây lúa hấp thu đều đặn và hiệu quả hơn. Giảm ngộ độc hữu cơ và giảm sâu bệnh do đất cân bằng sinh học.
Tiết kiệm chi phí phân bón: Một vụ lúa, rơm rạ có thể cung cấp tương đương 20-30 kg Urê và 15-20 kg Kali/ha. Giảm được 20-30% lượng phân hóa học, tiết kiệm từ 1,5 – 3 triệu đồng/ha/vụ (tùy giá phân bón).
Bảo vệ môi trường và sức khỏe: Không đốt giảm khói bụi, giảm phát thải CO₂, khí nhà kính và các chất độc hại (ảnh hưởng đến hô hấp, mắt của bà con và trẻ em). Giảm ô nhiễm nguồn nước do tro trôi theo mưa. Hướng tới nông nghiệp bền vững, hữu cơ, dễ đạt chứng nhận VietGAP, GlobalGAP.
Ổn định năng suất lâu dài: Đất thiếu hữu cơ sẽ ngày càng nghèo, cứng, bạc màu → phải bón phân nhiều hơn mà năng suất vẫn giảm. Xử lý rơm rạ là cách “xây dựng nền tảng” cho đất, giúp vụ sau tốt hơn vụ trước.
2. Phương pháp xử lý hiệu quả nhất: Cày vùi kết hợp chế phẩm vi sinh
Đây là cách được các viện nghiên cứu (Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long, Trung tâm Khuyến nông…) khuyến cáo mạnh mẽ vì phân hủy nhanh, bổ sung dinh dưỡng trực tiếp cho đất, giảm ngộ độc hữu cơ và tiết kiệm chi phí. Phương pháp này giúp rơm rạ hoai mục trong 10-20 ngày thay vì 1-2 tháng nếu chỉ cày vùi thông thường.
Lý do đây là phương pháp hiệu quả nhất
- Phân hủy nhanh: Trichoderma và vi sinh vật phân giải cellulose mạnh, biến rơm thành mùn hữu cơ dễ hấp thu.
- Tăng dinh dưỡng: Trả lại N, P, K, Si và vi lượng, tăng độ mùn đất, cải thiện cấu trúc đất tơi xốp, giữ nước tốt.
- Giảm rủi ro: Hạn chế ngộ độc hữu cơ (chất độc từ phân hủy yếm khí), giảm sâu bệnh, cỏ dại.
- Tiết kiệm: Giảm 20-30% phân hóa học, tăng năng suất lúa 0,3-0,5 tấn/ha, lợi nhuận cao hơn.
- Thân thiện môi trường: Không đốt, giảm khí nhà kính và ô nhiễm.
Quy trình thực hiện chi tiết (xử lý tại ruộng)
Chuẩn bị ngay sau thu hoạch
- Để gốc rạ cao 15-20 cm, rải đều rơm rạ trên mặt ruộng (không thu gom).
- Tháo hoặc giữ mực nước thấp (2-5 cm) tùy ruộng.
Pha chế phẩm vi sinh
- Sử dụng Trichoderma: Liều 1-2 kg/ha (hoặc 200-500g/sào).
- Kết hợp mật rỉ đường (1-2 lít) + nước sạch (20-200 lít/ha) để kích hoạt và nuôi vi sinh.
- Ngâm hỗn hợp 4-6 giờ trước khi phun để tăng hiệu quả.
Phun/rải và cày vùi
- Phun đều dung dịch lên toàn bộ rơm rạ (chiều mát để tránh nắng nóng).
- Rải thêm vôi bột (15-20 kg/sào) nếu đất chua.
- Dùng máy phay/cày đảo trộn rơm vào lớp đất mặt 10-15 cm (phay 1-2 lượt để rơm tiếp xúc tốt với đất và vi sinh).
Ngâm và duy trì
- Giữ mực nước 5-10 cm trong 7-15 ngày (tùy nhiệt độ và mức độ phân hủy).
- Sau 10-15 ngày, rơm mềm mục → tháo nước, bừa phẳng, bón lót phân và làm đất cho vụ mới.
- Thời gian hoàn thành: 10-20 ngày là có thể gieo sạ tiếp.
Lưu ý quan trọng để đạt hiệu quả cao
- Phun vào chiều mát, giữ ẩm đều (không để khô cứng hoặc ngập quá sâu).
- Kết hợp urê nhẹ (5-10 kg/ha) nếu cần bổ sung đạm cho vi sinh.
- Tránh dùng thuốc trừ nấm ngay sau khi phun vi sinh.
- Với ruộng ngập nước nhiều: Ưu tiên chế phẩm có vi khuẩn và Trichoderma.
- Chi phí thấp: Khoảng 50.000 – 150.000 đồng/ha tùy sản phẩm.
- Mua chế phẩm uy tín tại cửa hàng nông nghiệp hoặc trung tâm khuyến nông.
3. Các phương pháp khác
Ủ rơm thành phân hữu cơ
- Thu gom rơm, xếp thành đống, tưới ẩm + rắc Trichoderma + phân chuồng + vôi.
- Đậy kín nilon, ủ 1-2 tháng. Trở thành phân bón giàu dinh dưỡng bón cho cây trồng khác hoặc ruộng lúa.
- Phủ mặt ruộng làm mulch (dùng cho cây màu, vườn cây ăn quả):
- Rơm khô rải dày 5-10 cm quanh gốc cây → giữ ẩm, diệt cỏ, phân hủy từ từ bổ sung dinh dưỡng.
Kết hợp thu gom
- Làm nấm rơm, thức ăn chăn nuôi, hoặc bán cho các cơ sở chế biến.
4. Lưu ý quan trọng
- Không nên đốt: Mất 80-90% dinh dưỡng, gây ô nhiễm không khí và hại vi sinh vật đất.
- Thời tiết: Làm ngay sau thu hoạch, ưu tiên vụ khô để phân hủy tốt. Tránh ngâm nước quá lâu gây ngộ độc hữu cơ (dùng vi sinh để khắc phục).
- Kết hợp: Bón thêm vôi hoặc phân chuồng để cân bằng. Theo dõi pH đất.
- An toàn: Mang khẩu trang, găng tay khi pha chế phẩm. Chọn sản phẩm uy tín từ trung tâm khuyến nông.
- Chi phí: Thấp (chỉ vài chục nghìn/ha cho chế phẩm), nhưng tiết kiệm phân hóa học và tăng năng suất.
Áp dụng đúng cách giúp đất màu mỡ hơn theo thời gian, giảm chi phí đầu vào và hướng tới nông nghiệp hữu cơ, tuần hoàn. Ở Việt Nam, nhiều tỉnh như An Giang, Vĩnh Phúc, Thái Nguyên đã có mô hình thành công. Chúc bà con thành công!
