Cỏ Tranh (danh pháp khoa học: Imperata cylindrica) là một loài cỏ sống dai, thuộc họ Lúa (Poaceae), nổi tiếng với sức sống mạnh mẽ và khả năng xâm lấn cao, được xem là một trong những loài cỏ dại nguy hiểm nhất thế giới.
Đặc điểm sinh thái
Cỏ Tranh có những đặc điểm sinh thái giúp nó tồn tại và phát triển mạnh mẽ:
- Thân rễ khỏe và lan rộng: Đây là đặc điểm sinh thái quan trọng nhất. Cỏ Tranh có thân rễ (Rhizoma Imperatae) mọc bò lan dài và ăn sâu dưới đất (có thể sâu đến 30-40cm), giúp cây chịu hạn tốt và tái sinh rất mạnh. Dù thân khí sinh bị cắt hay đốt, cây vẫn dễ dàng mọc lại từ thân rễ.
- Sinh sản: Cây có khả năng sinh sản cả hữu tính (bằng hạt) và vô tính (bằng chồi rễ).
- Hạt: Cụm hoa hình chùy, màu trắng bạc, bông nhỏ phủ đầy lông mềm. Hạt rất nhẹ nên dễ dàng phát tán xa nhờ gió, động vật hoặc nông cụ, giúp cây nhanh chóng xâm nhập vào các khu vực mới.
- Chồi rễ: Thân rễ phân nhánh tạo chồi mới, tạo thành những vạt cỏ lớn, khó kiểm soát.
- Cạnh tranh: Cỏ Tranh có khả năng tiết ra các chất độc hại gây ức chế sinh trưởng của các loại cỏ khác và cả cây trồng xung quanh (hiện tượng cảm nhiễm qua lại).
- Ưa sáng và chịu hạn: Cây ưa sáng, phát triển mạnh ở những vùng có nhiều ánh sáng và có khả năng chịu hạn rất tốt.
Môi trường sống chủ yếu
Cỏ Tranh là loài thực vật có khả năng thích nghi cao với môi trường khắc nghiệt, phân bố rộng khắp, đặc biệt ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới châu Á, bao gồm Việt Nam.
- Phân bố rộng: Cây mọc hoang ở hầu hết mọi địa hình tại Việt Nam, từ đồng bằng, trung du, đồi núi cho đến độ cao hơn 2000m.
- Loại đất: Thường mọc ở những khu vực đất khô cằn, đất nghèo dinh dưỡng, đồi núi trọc, ven đường, ven suối hoặc những nơi đất bị xáo trộn.
- Khu vực xâm lấn: Cỏ Tranh thường mọc thành từng vạt lớn trên các khu đất trống, dưới tán cây lâm nghiệp, trong công viên, bục phân cách đường bộ, và đặc biệt là xen lẫn với các cây trồng trong sản xuất nông nghiệp.
Những loài cây trồng bị ảnh hưởng
Trong sản xuất nông nghiệp, Cỏ Tranh được coi là loài dịch hại “cứng đầu” gây ra tổn thất lớn. Nó cạnh tranh gay gắt với cây trồng, đặc biệt là ở giai đoạn cây còn nhỏ.
- Cạnh tranh tài nguyên: Cỏ Tranh cạnh tranh trực tiếp với cây trồng về không gian, dinh dưỡng (nước, chất khoáng), và ánh sáng.
- Gây ức chế sinh trưởng: Các chất độc do cỏ tranh tiết ra làm chậm lớn và kém phát triển của cây trồng.
- Cây trồng bị ảnh hưởng nặng: Hầu hết các loại cây nông nghiệp và cây ăn trái đều bị ảnh hưởng, bao gồm:
- Cây ăn trái: Cam, quýt, bưởi, sầu riêng, cà phê, cao su…
- Cây lương thực/công nghiệp: Ngô, mía, sắn (khoai mì)…
Nếu không được phòng trừ kịp thời, năng suất cây trồng có thể giảm sút rõ rệt.
Biện pháp ngăn chặn và phòng trừ
Việc phòng trừ Cỏ Tranh rất khó khăn do đặc tính thân rễ khỏe, ăn sâu và khả năng tái sinh mạnh mẽ. Cần áp dụng biện pháp tổng hợp:
1. Biện pháp canh tác và thủ công
- Làm đất kỹ lưỡng: Trước khi trồng cây, tiến hành cày bừa sâu, kỹ để cắt đứt và loại bỏ tối đa thân rễ cỏ tranh.
- Nhổ diệt cỏ tận gốc: Áp dụng cho diện tích nhỏ, cần nhổ cả phần rễ (thân rễ) nằm sâu dưới đất.
- Phủ đất:
- Phủ bạt: Sử dụng bạt nhựa đen hoặc vật liệu không trong suốt khác để che phủ, ngăn ánh sáng mặt trời tiếp xúc với cỏ. Cỏ không quang hợp được sẽ dần chết.
- Phủ lớp mùn: Phủ một lớp mùn (rơm rạ, lá khô, mùn cưa…) dày lên bề mặt đất để ngăn chặn hạt cỏ nảy mầm và ức chế cỏ non phát triển.
- Canh tác: Thường xuyên làm cỏ, không để cỏ tranh phát triển thành bụi lớn và ra hoa kết hạt.
2. Biện pháp hóa học (Sử dụng thuốc trừ cỏ)
- Sử dụng các loại thuốc trừ cỏ không chọn lọc có hoạt chất như Glyphosate, có tính dẫn lưu cao, hấp thụ qua lá rồi chuyển xuống thân và thối rễ.
- Lưu ý khi phun:
- Nên phun khi cỏ còn non và đất đủ ẩm để thuốc đạt hiệu quả cao nhất.
- Đảm bảo phun đủ liều lượng và đúng kỹ thuật (phun vào ngày không gió, tránh để thuốc bay sang cây trồng).
- Cần đọc kỹ hướng dẫn sử dụng và tuân thủ các quy tắc an toàn.
Việc kết hợp nhiều biện pháp là chìa khóa để quản lý hiệu quả loài cỏ dại nguy hiểm này.
