Bèo Cái hay Bèo Ván, Bèo Tai Tượng là loài thực vật thủy sinh một lá mầm (monocotyledon) sống lâu năm (perennial), nổi tự do trên mặt nước, thuộc họ Ráy (Araceae).
1. Đặc Điểm Hình Thái
- Dạng sống: Cây nổi tự do, không cần neo bám vào đất.
- Lá: Mọc thành hình hoa thị (rosette) giống như bắp cải hoặc rau diếp (nên có tên tiếng Anh là “Water lettuce”). Lá màu xanh lục nhạt, dày, xốp, có mép lượn sóng và nhiều gân dọc song song. Bề mặt lá được phủ lớp lông tơ mịn như nhung, không thấm nước. Kích thước lá có thể đạt 2–15 cm.
- Rễ: Hệ thống rễ chùm dài, dạng sợi mảnh (feathery roots), chìm tự do dưới mặt nước, có thể dài đến 1 mét trong điều kiện tối ưu.
- Hoa và Quả: Hoa nhỏ, không dễ thấy, mọc ở trung tâm vòng lá. Quả là loại quả mọng màu xanh lục chứa nhiều hạt. Tuy nhiên, sinh sản hữu tính bằng hạt ít phổ biến hơn.
2. Khả Năng Sinh Sản và Phát Tán
- Sinh sản vô tính (Vegetative Reproduction): Đây là phương pháp sinh sản chính và hiệu quả nhất của Bèo Cái. Cây mẹ đâm chồi qua thân bò (stolons) ngắn, tạo ra các cây con mới nối liền với cây mẹ, hình thành các thảm thực vật dày đặc trên mặt nước. Sự sinh sản này cực kỳ nhanh chóng.
- Sinh sản hữu tính: Hạt được tạo ra, có thể nảy mầm khi điều kiện thuận lợi, đặc biệt là khi mực nước rút và hạt mắc vào bùn đất.
- Phát tán:
- Nước: Các mảnh vụn thực vật hoặc cây con tách rời trôi theo dòng nước.
- Hoạt động của con người: Vô tình lan truyền qua tàu thuyền, thiết bị đánh bắt cá hoặc do con người thả để làm cảnh hoặc làm thức ăn cho gia súc.
3. Môi Trường Sống Ưa Thích
- Phạm vi phân bố: Là loài liên nhiệt đới (pantropical), có mặt gần như ở mọi vùng nước ngọt thuộc khu vực cận nhiệt đới và nhiệt đới trên toàn thế giới.
- Điều kiện nước: Ưa thích nước ngọt tù đọng hoặc chảy chậm (ao hồ, đầm lầy, kênh mương, mương thoát nước) và nước giàu chất dinh dưỡng (đặc biệt là nitơ và phốt pho, thường do ô nhiễm phân bón hoặc nước thải).
- Nhiệt độ: Phát triển tối ưu trong khoảng 22-30 độ C và không chịu được sương giá.
Nguy Cơ Xâm Lấn Các Vùng Trồng Lúa Nước
Bèo Cái được xem là một trong những loài thực vật thủy sinh xâm hại nghiêm trọng nhất trên thế giới. Trong các vùng trồng lúa nước (ruộng lúa), khả năng sinh sôi nhanh và đặc điểm sinh học của nó gây ra nhiều tác động tiêu cực:
1. Cạnh Tranh Ánh Sáng và Dinh Dưỡng
- Che phủ mặt nước: Các thảm Bèo Cái dày đặc che phủ hoàn toàn mặt nước, ngăn chặn ánh sáng mặt trời chiếu xuống, gây ức chế quá trình quang hợp của cây lúa, đặc biệt là lúa mới cấy hoặc lúa nhỏ.
- Hấp thụ dinh dưỡng: Bèo Cái có hệ rễ phát triển mạnh mẽ và khả năng hấp thụ các chất dinh dưỡng (đặc biệt là Kali và Phốt pho) từ nước và bùn đất rất nhanh. Trong ruộng lúa, chúng cạnh tranh trực tiếp và mạnh mẽ với cây lúa về các nguồn dinh dưỡng thiết yếu, làm suy giảm năng suất lúa.
2. Gây Suy Giảm Chất Lượng Nước và Đất
- Giảm oxy hòa tan (Hypoxia): Lớp phủ bèo dày đặc ngăn cản sự trao đổi khí giữa không khí và nước, làm giảm mạnh nồng độ oxy hòa tan trong nước. Điều này có thể gây hại cho hệ sinh vật thủy sinh bản địa và ảnh hưởng đến sức khỏe rễ lúa.
- Thay đổi hệ sinh thái: Sự phân hủy của các thảm bèo lớn sau khi chết có thể làm thay đổi hóa học của nước và đất, đôi khi còn làm tăng thêm chất hữu cơ và làm giảm pH nước (acid hóa nhẹ).
- Làm giảm nhiệt độ nước: Tán lá dày của bèo có thể làm mát nước, ảnh hưởng đến nhiệt độ tối ưu cho sự phát triển của cây lúa và các sinh vật có lợi khác.
3. Cản Trở Canh Tác và Gây Thiệt Hại Kinh Tế
- Cản trở dòng chảy và thoát nước: Thảm bèo làm tắc nghẽn kênh mương, hệ thống tưới tiêu và thoát nước, gây khó khăn cho việc quản lý nước trong ruộng lúa. Tình trạng này có thể dẫn đến úng ngập ở một số khu vực.
- Khó khăn trong quản lý: Việc loại bỏ thủ công tốn kém và mất thời gian. Nếu không được kiểm soát, Bèo Cái có thể gây giảm năng suất lúa nghiêm trọng.
- Cung cấp nơi trú ẩn cho vector bệnh: Thảm bèo dày đặc tạo môi trường lý tưởng cho muỗi (như các loài Mansonia, Anopheles, Culex) và ốc sên mang mầm bệnh sinh sôi, làm tăng nguy cơ lây lan bệnh truyền nhiễm cho con người và vật nuôi.
