Cỏ Phổng, với tên gọi khác phổ biến là cỏ Xà bông (hoặc Sà bông), có tên khoa học là Sphenoclea zeylanica Gaertn., là một loài cỏ dại mọc phổ biến ở các vùng đất ẩm ướt, ruộng lúa và mương rãnh. Đặc điểm dễ nhận biết của chúng liên quan mật thiết đến cấu trúc thân, lá và hoa.
Đặc Điểm Chung
| Đặc điểm | Mô tả chi tiết |
| Loài thực vật | Thảo mộc hàng năm (mọc theo mùa). |
| Môi trường sống | Ưa ẩm, thường mọc ở ruộng lúa nước, bờ mương, vùng đất ngập nước. |
| Tên khoa học | Sphenoclea zeylanica Gaertn. |
| Phân loại | Thuộc họ Cỏ Phổng (Sphenocleaceae). |
Hình Thái Chi Tiết
1. Thân Cây
- Dạng thân: Thân đứng thẳng, không phân nhánh hoặc phân nhánh ít.
- Chiều cao: Thường cao từ 15 – 100 cm.
- Màu sắc và cấu tạo: Thân có màu xanh lục, đôi khi hơi tía ở gốc, rỗng ruột và có hình trụ tròn.
- Đặc điểm nhận dạng quan trọng: Khi bóp hoặc bẻ thân non, có thể thấy chất nhớt trắng chảy ra, tạo cảm giác trơn nhớt giống như nước xà phòng (đây là lý do có tên gọi Cỏ Xà bông).
2. Lá
- Dạng lá: Lá đơn, mọc so le dọc theo thân.
- Hình dạng: Phiến lá hình mũi mác (thuôn dài) hoặc hình trứng ngược.
- Kích thước: Lá dài khoảng 4 – 10 cm và rộng 1 – 3 cm.
- Mép lá: Mép lá nguyên (không có răng cưa).
- Cuống lá: Lá có cuống ngắn hoặc gần như không cuống (ngồi).
3. Hoa và Cụm Hoa
- Vị trí: Cụm hoa mọc ở ngọn thân hoặc ngọn cành (đầu cành).
- Dạng cụm hoa: Cụm hoa tạo thành bông dạng chùy dày đặc (thường gọi là bông đầu tròn hay hình trụ).
- Kích thước cụm hoa: Dài khoảng 1 – 8 cm và đường kính khoảng 0.5 – 1 cm.
- Hoa: Hoa nhỏ, màu trắng xanh hoặc trắng kem.
- Mỗi hoa có 5 cánh hoa và 5 nhị.
4. Quả và Hạt
- Quả: Quả là dạng nang (hộp), hình cầu hoặc hình nón cụt, đường kính khoảng 3 – 5 mm.
- Đài hoa: Đài hoa (đài quả) thường tồn tại và bao bọc phần quả.
- Hạt: Mỗi quả chứa rất nhiều hạt nhỏ, màu nâu nhạt.
Nhận dạng nhanh
Để nhận dạng nhanh cỏ Phổng (Sphenoclea zeylanica), cần chú ý đến 3 đặc điểm sau:
- Thân rỗng ruột: Thân trụ tròn, xanh lục, khi bẻ có thể thấy rỗng bên trong.
- Cảm giác Xà bông: Chất nhớt trắng chảy ra khi bóp thân/cành non tạo cảm giác trơn trượt.
- Cụm hoa dạng chùy dày đặc: Cụm hoa màu trắng xanh, mọc thẳng đứng trên ngọn, có hình dáng như một cái dùi cui nhỏ.
Đặc điểm khác
- Đây là loài cỏ dại rất phổ biến và gây hại đáng kể cho năng suất lúa, đặc biệt là trong giai đoạn đầu của cây lúa.
- Thuốc dân gian: Ở một số nơi, thân và lá non được dùng trong y học dân gian để trị một số bệnh ngoài da do tính chất trơn nhớt và thanh nhiệt.
