Muỗi hành loài sâu bệnh hại nghiêm trọng cho các trà lúa đông xuân. Chúng đặc biệt sinh trưởng và phát triển mạnh trong điều kiện thời tiết mát mẻ, độ ẩm cao, và gây hại cho lúa giai đoạn mạ đến đẻ nhánh. Để quản lý hiệu quả, bà con cần ưu tiên phòng ngừa bằng cách kết hợp các biện pháp canh tác, sinh học và hóa học, tập trung vào việc giảm mật độ ban đầu và tăng sức đề kháng cho cây lúa.
1. Đặc điểm sinh thái của muỗi hành
Muỗi hành (Orseolia oryzae), còn gọi là sâu năn hoặc ruồi hành lúa, là loài côn trùng gây hại phổ biến trên cây lúa ở Việt Nam, đặc biệt bùng phát mạnh trong vụ Đông Xuân do điều kiện thời tiết mát mẻ, ẩm ướt (thường từ tháng 11-12 đến tháng 3-4). Chúng gây hại chủ yếu qua giai đoạn sâu non, dẫn đến giảm năng suất nghiêm trọng nếu không kiểm soát kịp thời.
Muỗi hành có vòng đời ngắn, kéo dài 25-30 ngày, tùy thuộc vào nhiệt độ (thích hợp 22,5-23°C) và độ ẩm (83-89%). Thích nghi cao với môi trường vụ Đông Xuân, nơi thời tiết âm u, mưa nắng xen kẽ và độ ẩm cao tạo điều kiện lý tưởng cho sự phát sinh và lây lan.
- Giai đoạn trứng (3-5 ngày): Đẻ rải rác hoặc thành cụm trên mặt dưới lá lúa hoặc bẹ lá, màu trắng bóng ban đầu, chuyển sang vàng hoặc đỏ trước khi nở.
- Giai đoạn sâu non (ấu trùng, 13-15 ngày): Hình giòi, màu trắng sữa hoặc vàng nhạt, dài 5-7mm, không chân. Đây là giai đoạn hoạt động mạnh nhất, di chuyển vào đỉnh sinh trưởng của cây lúa.
- Giai đoạn nhộng (6-8 ngày): Màu nâu sẫm hoặc hồng, dài 4-5mm, nằm trong ống hành (phần thân lúa bị phình).
- Giai đoạn thành trùng (2-4 ngày): Ruồi nhỏ dài 2-3mm (cái lớn hơn, bụng đỏ; đực nhỏ hơn, màu vàng nâu), hoạt động ban đêm, vũ hóa từ 18-24h. Chúng không ăn, chỉ sinh sản và lây lan qua gió hoặc nước.
Muỗi hành phát triển mạnh ở vụ Đông Xuân với thời tiết âm u, sương mù nhiều, độ ẩm cao, và số ngày nắng ít. Mật độ tăng cao trên ruộng sạ dày, thường xuyên ngập nước, bón thừa đạm, và nhiều cỏ dại hoặc lúa rài từ vụ trước. Chúng có thể chồng chéo nhiều thế hệ trong vụ, dẫn đến bùng phát cục bộ nếu không can thiệp sớm.
2. Đặc điểm gây hại của muỗi hành
Muỗi hành gây hại gián tiếp qua sâu non, tập trung vào giai đoạn mạ non đến cuối đẻ nhánh (trước khi trổ đòng), khiến cây lúa biến dạng và mất khả năng sinh sản.
Sâu non nở ra đục lỗ chui vào thân lúa (thường 1 con/thân, nhưng có thể nhiều khi dịch), ăn phá đỉnh sinh trưởng và tiết chất độc từ nước bọt. Chất độc này kích thích tế bào cây phát triển bất thường, làm bẹ lá non phình to, hai mép lá dính lại thành ống hành (chồi bạc), bên trong rỗng ruột và không có lá thật.
Cây lúa bị lùn, vàng úa, còi cọc, đâm nhiều chồi bất thường nhưng không hữu hiệu (chồi như cọng hành hoặc lá năn, dài 10-30cm, mỏng manh, dễ gãy). Phần thân cứng, chiều ngang nở to, khóm lúa giảm số nhánh, không trổ bông được. Nếu mật độ muỗi hành cao, toàn bộ ruộng có thể bị “hành hóa”, dẫn đến thất thu.
3. Các biện pháp phòng ngừa và kiểm soát muỗi hành
Biện pháp canh tác (phòng ngừa chủ đạo)
- Vệ sinh đồng ruộng và chuẩn bị đất: Sau thu hoạch vụ trước, cày ải phơi đất kỹ, vùi lấp gốc rạ, lúa rài và diệt sạch cỏ dại, cỏ bờ để loại bỏ nơi trú ẩn của muỗi. Đảm bảo thời gian cách ly giữa hai vụ ít nhất 2-3 tuần để ngắt quãng vòng đời côn trùng.
- Chọn giống và gieo sạ: Sử dụng giống lúa kháng muỗi hành như OM5451, OM6976 hoặc các giống địa phương có khả năng chống chịu tốt. Gieo sạ đồng loạt, không quá dày (mật độ 80-100 kg/ha), tránh canh tác 3 vụ liên tiếp trên cùng chân ruộng. Luân canh với cây cạn như mè, đậu để giảm nguồn hại.
- Quản lý phân bón và nước: Bón phân NPK cân đối, tránh thừa đạm (nitơ) ở giai đoạn đẻ nhánh vì sẽ kích thích muỗi phát triển. Tăng kali và phốt pho để nâng cao sức đề kháng. Giữ mực nước ruộng hợp lý, có thể tháo nước phơi ruộng tạm thời nếu phát hiện sớm để hạn chế lây lan.
- Thăm đồng định kỳ: Kiểm tra ruộng 1-2 lần/tuần, đặc biệt 8-12 ngày sau sạ, để phát hiện sớm chồi bạc và điều chỉnh kịp thời.
Biện pháp sinh học
- Bảo vệ thiên địch: Giữ gìn ong ký sinh và các loài săn mồi tự nhiên bằng cách tránh phun thuốc trừ sâu sớm, chỉ phun khi mật độ muỗi cao.
- Sử dụng bẫy đèn: Đặt bẫy đèn vào ban đêm, đặc biệt những ngày trăng sáng, để thu hút và tiêu diệt muỗi trưởng thành, đồng thời theo dõi mật độ.
- Chế phẩm sinh học: Áp dụng Bacillus thuringiensis hoặc nấm ký sinh để kiểm soát sâu non, an toàn cho môi trường và ít ảnh hưởng đến vụ mùa.
Biện pháp hóa học (kiểm soát khi cần thiết)
- Phun thuốc trừ sâu: Khi phát hiện ống hành (khoảng 5-10% khóm bị hại), phun thuốc lưu dẫn vào buổi chiều tối. Rải thuốc hạt nếu cần.
- Lưu ý: Tuân thủ liều lượng, thời gian cách ly (ít nhất 14 ngày trước thu hoạch) và phun đúng giai đoạn (trước đòng trổ). Tránh lạm dụng để bảo vệ hệ sinh thái.
Bà con áp dụng tích hợp các biện pháp trên có thể giảm thiệt hại xuống dưới 5%, đặc biệt trong vụ Đông Xuân dễ bị ảnh hưởng bởi thời tiết. Bên cạnh đó, theo dõi thời tiết và các bản tin nông nghiệp để có thêm những kiến thức để phòng ngừa muỗi hành hiệu quả hơn.
