Bệnh sương mai trên dưa hấu do nấm Pseudoperonospora cubensis gây ra, là một trong những dịch hại nguy hiểm, lây lan rất nhanh qua gió và nước. Bệnh chủ yếu tấn công lá khiến cây quang hợp kém, quả dưa hấu phát triển không đầy đủ, bị còi cọc, nhỏ trái, vỏ dày, ruột kém ngọt hoặc bị nhạt vị, giá trị thương phẩm giảm mạnh. Dưới đây là những dấu hiệu nhận biết bệnh sương mai trên dưa hấu mà bà con không nên bỏ qua nhé!
1. Dấu hiệu nhận biết bệnh sương mai trên dưa hấu
Triệu chứng trên lá
- Giai đoạn đầu: Trên lá già hoặc lá bánh tẻ xuất hiện các đốm nhỏ mất màu xanh, chuyển sang màu xanh nhạt hoặc vàng nhạt.
- Đặc điểm hình dạng: Các vết bệnh thường bị giới hạn bởi các đường gân lá, tạo thành các hình đa giác hoặc hình góc cạnh khá rõ ràng.
- Mặt dưới lá: Khi thời tiết ẩm ướt hoặc vào sáng sớm khi có sương, quan sát kỹ mặt dưới lá tại vị trí vết bệnh sẽ thấy xuất hiện một lớp mốc trắng xám, xám tro hoặc hơi tím (đây là các ổ bào tử nấm).
- Giai đoạn nặng: Các vết bệnh chuyển dần sang màu nâu sẫm, khô cháy. Khi bệnh lan rộng, chúng liên kết lại với nhau thành từng mảng lớn làm lá bị giòn, dễ rách, khô cháy và rụng hàng loạt (thường rụng từ các tầng lá phía gốc lên trên).
Triệu chứng trên thân và dây dưa
- Ở những cây bị nhiễm bệnh nặng, thân và các dây chèo cũng có thể xuất hiện các vết thâm nâu hoặc hơi lõm nhẹ.
- Cây bị mất bộ lá quang hợp nên dây dưa còi cọc, sinh trưởng chậm, ngọn bị chững lại.
Mẹo phân biệt nhanh với một số bệnh thường gặp khác
- Bệnh phấn trắng: Sẽ xuất hiện các ổ bột mịn màu trắng bao phủ ở cả hai mặt lá (chứ không giới hạn hình đa giác như sương mai).
- Bệnh thán thư: Vết bệnh thường có hình tròn hoặc bầu dục, lan rộng theo các vòng đồng tâm, trên vết bệnh có các chấm đen nhỏ, không bị gân lá chặn góc cạnh.
2. Nguyên nhân và điều kiện phát sinh bệnh sương mai trên dưa hấu
Nguyên nhân gây bệnh
Bệnh sương mai trên dưa hấu do loại nấm ký sinh chuyên tính có tên khoa học là Pseudoperonospora cubensis gây ra. Loại nấm này tấn công chủ yếu vào các tế bào lá cây, làm gián đoạn quá trình quang hợp, khiến lá nhanh chóng bị suy kiệt, khô cháy và rụng.
Bệnh lưu tồn qua đông dưới dạng bào tử đông hoặc sợi nấm trong tàn dư cây bệnh ở trên đồng ruộng, hoặc ẩn giấu trên các loại cây ký chủ phụ thuộc họ bầu bí (dưa leo, bầu, bí, mướp…). Khi điều kiện thuận lợi, chúng nảy mầm và phát tán nguồn bệnh mới.
Điều kiện phát triển và lây lan
Nấm Pseudoperonospora cubensis cực kỳ ưa ẩm và phát triển mạnh trong các điều kiện thời tiết đặc thù sau:
Độ ẩm không khí cao
- Độ ẩm không khí cao (trên 85%) hoặc có sương mù nhiều về đêm và sáng sớm là điều kiện lý tưởng nhất để nấm sinh sôi.
- Tỷ lệ nước đọng trên bề mặt lá (do sương đêm hoặc tưới phun mưa) giúp các bào tử nấm dễ dàng nảy mầm và xâm nhập vào mô lá.
Nhiệt độ thích hợp
- Bệnh phát triển mạnh nhất trong khoảng nhiệt độ từ 16°C đến 22°C.
- Tuy nhiên, nấm vẫn có thể sinh trưởng trong dải nhiệt độ rộng hơn từ 15°C đến 30°C.
Phương thức lây lan nhanh chóng
- Gió: Các ổ bào tử nấm ở mặt dưới lá rất nhẹ, dễ dàng tách ra và bị gió cuốn đi xa, lây lan sang các ruộng dưa xung quanh.
- Nước: Nước mưa giọt, nước tưới phun mưa bắn từ lá bệnh xuống lá khỏe, hoặc việc người dân đi lại chăm sóc khi ruộng đang ướt sương cũng là tác nhân làm dịch bệnh bùng phát mạnh mẽ.
Chăm sóc và canh tác
- Ruộng dưa bón phân thừa đạm, thiếu cân đối với lân và kali làm mô lá non mềm, sức đề kháng kém.
- Trồng mật độ quá dày, không cắt tỉa lá gốc thông thoáng, làm cho vườn dưa luôn ẩm ướt, tạo môi trường hoàn hảo cho nấm bệnh bùng phát thành dịch.
3. Biện pháp xử lý và phòng ngừa bệnh sương mai hiệu quả trên dưa hấu
Biện pháp canh tác và phòng ngừa tổng hợp
- Chọn giống kháng bệnh: Ưu tiên sử dụng các giống dưa hấu có khả năng chống chịu hoặc kháng tốt với bệnh sương mai.
- Vệ sinh đồng ruộng: Thu gom, tiêu hủy (đốt hoặc chôn) tàn dư cây dưa hấu và các cây họ bầu bí ở vụ trước để cắt đứt nguồn bệnh lưu tồn.
- Mật độ trồng hợp lý: Không trồng quá dày. Lên luống cao, thoát nước tốt để vườn dưa luôn khô ráo sau những trận mưa lớn.
- Cắt tỉa thông thoáng: Thường xuyên tỉa bỏ các lá già ở gốc, lá bị bệnh nằm sát mặt đất để tạo độ thông thoáng cho giàn dưa và hạn chế sương đọng.
- Bón phân cân đối: Tránh bón thừa phân đạm, vì đạm làm mô lá non mềm, nấm dễ xâm nhập.mTăng cường bón phân lân, kali và bổ sung các nguyên tố vi lượng (Canxi, Silic) để giúp vách tế bào lá cứng cáp, tăng sức đề kháng tự nhiên cho cây.
- Quản lý tưới tiêu: Hạn chế tưới phun mưa vào chiều tối hoặc ban đêm. Nên tưới gốc hoặc dùng hệ thống tưới nhỏ giọt để giữ cho bề mặt lá luôn khô ráo.
Biện pháp xử lý khi vườn dưa bị nhiễm bệnh
Khi phát hiện các dấu hiệu ban đầu (vết đốm góc cạnh trên lá, mặt dưới có mốc xám), bà con cần can thiệp ngay lập tức để khoanh vùng và dập dịch:
Bước 1: Ngắt bỏ lá bệnh
Tiến hành thu gom các lá bị nhiễm nặng ở tầng dưới gốc đem đi tiêu hủy xa ruộng để ngăn chặn bào tử nấm phát tán sang lá khỏe.
Bước 2: Dừng bón phân đạm
Ngay lập tức ngừng bón các loại phân đạm và các chất kích thích sinh trưởng làm mềm lá.
Bước 3: Sử dụng thuốc bảo vệ thực vật đặc trị
- Phun thuốc kịp thời ngay khi chớm xuất hiện triệu chứng đầu tiên.
- Nên ưu tiên sử dụng các hoạt chất có tính lưu dẫn, nội hấp mạnh hoặc kết hợp tiếp xúc để diệt nấm triệt để (ví dụ: Metalaxyl, Mancozeb, Cymoxanil, Dimethomorph, Fosetyl-aluminium…).
Lưu ý khi phun thuốc
- Phun ướt đều cả hai mặt lá, đặc biệt chú ý mặt dưới lá (nơi nấm sinh sản bào tử).
- Tuân thủ nguyên tắc 4 đúng (Đúng thuốc, đúng lúc, đúng nồng độ/liều lượng, đúng cách) và đảm bảo thời gian cách ly trước khi thu hoạch để an toàn cho người tiêu dùng.
- Nên luân phiên thay đổi các gốc thuốc khác nhau sau mỗi 2 – 3 lần phun để tránh tình trạng nấm kháng thuốc.
Bệnh sương mai lây lan rất nhanh chỉ trong vài ngày nếu gặp điều kiện sương mù hoặc mưa ẩm. Việc phát hiện muộn và không xử lý dứt điểm có thể khiến năng suất vườn sụt giảm nghiêm trọng. Do đó, bà con cần thường xuyên kiểm tra vườn vào sáng sớm để có biện pháp can thiệp ngay khi chớm bệnh. Chúc bà con mùa màng bội thu.
