Bệnh thán thư do nấm Colletotrichum gloeosporioides gây ra, là nỗi ám ảnh lớn nhất của nhà vườn trồng xoài. Nấm tấn công mạnh vào lá non, cành, hoa và trái trong điều kiện mưa dầm, sương mù, độ ẩm cao và nhiệt độ từ 25-28°C. Dưới đây là những triệu chứng điển hình của bệnh thán thư mà bà con có thể dễ dàng nhận biết.
1. Dấu hiệu nhận biết bệnh thán thư hại xoài
Triệu chứng trên quả
- Trên quả non: Xuất hiện các đốm đen nhỏ. Nếu bị nhiễm nặng, quả non sẽ bị đen, khô sần sùi và rụng hàng loạt.
- Trên quả lớn/già: Vết bệnh ban đầu là các chấm nhỏ màu nâu hoặc đen, sau đó lan rộng thành các vòng tròn đồng tâm và hơi lõm xuống so với bề mặt vỏ quả.
- Khi quả chín: Các đốm đen lớn nhanh chóng, liên kết lại thành những mảng thối đen lớn. Thối ăn sâu vào thịt quả làm quả bị chua, chảy nước và không thể ăn được. Đôi khi trên vết thối xuất hiện các bọc nhỏ màu hồng nhạt hoặc cam (đó là các bào tử nấm).
Triệu chứng trên lá
- Trên lá non: Xuất hiện các chấm nhỏ màu nâu đỏ. Sau đó, vết bệnh lớn dần có hình tròn hoặc hình bầu dục bất định, màu nâu đậm đến đen sẫm.
- Gây biến dạng lá: Vết bệnh thán thư thường làm cho các mô lá bị khô, giòn và rất dễ bị rách, thủng lỗ chỗ ở giữa. Lá non bị nhiễm nặng sẽ bị xoăn tít, cháy khô rồi rụng.
- Trên lá già: Vết bệnh thường cố định ở chóp lá hoặc mép lá, tạo thành các mảng cháy lá lớn màu nâu xám, trên đó có các đường gợn sóng đồng tâm.
Triệu chứng trên bông
- Ban đầu, trên trục bông và các nhánh hoa xuất hiện các chấm nhỏ màu nâu đen.
- Các chấm này lan rộng rất nhanh, làm toàn bộ chùm hoa bị cháy đen, khô héo lại.
- Hoa bị rụng trụi hoàn toàn, không thể thụ phấn và đậu quả. Người dân thường gọi hiện tượng này là “cháy bông”.
- Triệu chứng trên cành non
- Trên các chồi và cành còn xanh, vết bệnh có màu nâu đen, hơi lõm xuống và chạy dọc theo chiều dài cành.
- Vết bệnh nặng có thể bao quanh cành làm phần ngọn phía trên bị héo rũ, khô chết (hiện tượng chết ngọn giống như bị vi khuẩn tấn công nhưng không có mủ đen xì ra).
2. Nguyên nhân gây bệnh thán thư hại xoài
Bệnh thán thư do nấm Colletotrichum gloeosporioides (hoặc loài phụ Colletotrichum acutatum) gây ra.
- Loại nấm này sản sinh ra hàng triệu bào tử bám trên bề mặt các bộ phận của cây xoài.
- Khác với vi khuẩn (chỉ vào được qua vết thương hở), nấm thán thư có khả năng tự tiết ra các enzyme đặc biệt để chọc thủng lớp biểu bì vỏ quả hoặc lá non của xoài để xâm nhập vào bên trong mà không cần vết thương có sẵn.
Điều kiện phát triển bệnh thán thư
- Mùa mưa hoặc độ ẩm cao (trên 90%): Nước là dung môi bắt buộc để bào tử nấm nảy mầm. Khi có giọt nước (nước mưa, sương mù) bám trên lá hoặc hoa, bào tử nấm sẽ nảy mầm chỉ sau vài giờ và đâm rễ non vào mô cây.
- Nhiệt độ ấm áp: Nấm phát triển mạnh nhất trong khoảng nhiệt độ từ 25-28°C . Do đó, những giai đoạn mưa dầm, trời âm u kéo dài, hoặc đêm có sương mù dày đặc chính là thời điểm bệnh “ăn” cháy bông, cháy quả nhanh nhất.
- Gió và nước: Bào tử nấm rất nhẹ, chúng dễ dàng nương theo giọt nước mưa bắn sang các quả bên cạnh hoặc bị gió thổi bay từ cây này sang cây khác trong vườn.
- Vườn cây quá rậm rạp: Cây không được tỉa cành, tạo tán sau thu hoạch sẽ khiến lòng tán bị âm u, thiếu ánh nắng mặt trời. Độ ẩm kẹt lại bên trong tán cây rất lâu sau khi mưa, tạo môi trường hoàn hảo cho nấm sinh sôi.
- Để lại nguồn bệnh từ mùa trước: Nấm thán thư có thể sống sót (ủ bệnh) rất lâu trên các lá già, cành khô đã chết, hoặc những quả rụng đen thối dưới đất. Nếu nhà vườn không dọn dẹp, đây sẽ là “ổ dịch” liên tục phóng thích bào tử nấm lên bông và quả non của mùa sau.
- Bón thừa phân đạm: Tương tự như bệnh vi khuẩn, bón quá nhiều đạm làm các chồi non, lá non và cuống hoa phát triển quá nhanh, các vách tế bào bị mỏng và yếu, giúp nấm dễ dàng đâm xuyên qua.
3. Biện pháp phòng ngừa bệnh thán thư hại xoài
Để phòng ngừa bệnh thán thư hại xoài (do nấm Colletotrichum gloeosporioides) một cách triệt để và hiệu quả, bà con cần áp dụng quy trình phòng bệnh chủ động và đồng bộ. Vì nấm thán thư có khả năng “ủ bệnh tiềm phục” (nhiễm vào quả khi xanh nhưng chỉ bùng phát khi quả chín), nên việc phòng ngừa từ sớm là yếu tố quyết định.
Biện pháp canh tác và vệ sinh vườn
Cắt tỉa cành, tạo tán sau thu hoạch: Cắt bỏ các cành già, cành sâu bệnh, cành khuất ánh sáng để vườn xoài thông thoáng.
Vệ sinh triệt để nguồn bệnh: Thu gom toàn bộ lá rụng, cành khô, đặc biệt là các quả bị thối đen rụng dưới đất mang ra khỏi vườn và tiêu hủy (đốt hoặc ủ vôi).
Bón phân cân đối, hạn chế dư đạm:
- Không bón quá nhiều phân đạm (Urea) vào giai đoạn cây ra hoa, nuôi quả vì làm tế bào vỏ quả bị mỏng, nấm dễ đâm xuyên.
- Tăng cường bón Phân chuồng ủ hoai mục và nấm đối kháng Trichoderma để ức chế nấm hại từ đất.
- Bổ sung Canxi, Bo và Kali để giúp vách tế bào vỏ quả, cuống hoa dày, cứng cáp, tăng đề kháng tự nhiên.
Biện pháp bảo vệ trực tiếp
- Bao quả xoài: Đây là “vũ khí” tối tân giúp bảo vệ quả khỏi thán thư.
- Thời điểm: Khi quả xoài kích thước bằng quả trứng gà (đã qua giai đoạn rụng sinh lý).
- Cách làm: Trước khi bao, phun một đợt thuốc trừ nấm (ví dụ gốc Đồng hoặc Mancozeb) để diệt sạch mầm bệnh bám sẵn trên da quả. Đợi quả khô ráo thì tiến hành bao túi chuyên dụng lại. Túi bao sẽ cách ly quả hoàn toàn khỏi nước mưa, sương và bào tử nấm lơ lửng trong không khí.
Biện pháp phun thuốc phòng định kỳ
Nấm thán thư cần nước để nảy mầm, do đó các thời điểm sau mưa lớn, đêm sương mù dày hoặc các giai đoạn nhạy cảm của cây cần phải được phun phòng ngay.
Giai đoạn ra bông, đậu quả
- Trước khi bông nở (giai đoạn nhú cựa gà): Phun phòng một đợt để bảo vệ phát hoa không bị “cháy”.
- Giai đoạn bông nở rộ: Hạn chế phun thuốc hóa học nặng để tránh làm rụng bông, chết hạt phấn. Nếu áp lực bệnh cao do mưa dầm, có thể phun các dòng sinh học như Bacillus subtilis hoặc thuốc hóa học liều nhẹ mát cây.
- Giai đoạn vừa đậu quả non (trứng cá): Phun phòng để bảo vệ quả non không bị nấm tấn công gây rụng.
Các hoạt chất thuốc phòng trừ thán thư hiệu quả
- Bà con nên luân phiên các hoạt chất thuốc để tránh nấm bị kháng thuốc:
- Thuốc phòng (Tiếp xúc): Mancozeb, Propineb (Antracol), Copper Oxychloride (Thuốc gốc đồng). Các loại này tạo một lớp màng bảo vệ bên ngoài, ngăn bào tử nấm xâm nhập.
- Thuốc trị và phòng sâu (Nội hấp/Thấm sâu): Azoxystrobin và Difenoconazole (Amistar Top), Tebuconazole, Carbendazim, Thiophanate-methyl. Các hoạt chất này có khả năng thấm sâu vào trong mô cây để tiêu diệt các sợi nấm đang ẩn nấp.
Xử lý quả sau thu hoạch
Để ngăn chặn tình trạng xoài bị đen thối vỏ khi vận chuyển đi xa hoặc khi chín, có thể áp dụng phương pháp:
- Rửa quả bằng nước ấm: Ngâm quả xoài vừa hái vào nước ấm khoảng 52 – 55°C trong vòng 5 phút. Nhiệt độ này đủ để tiêu diệt các bào tử nấm thán thư đang “ủ bệnh tiềm phục” trên da quả mà không làm ảnh hưởng đến chất lượng thịt quả bên trong. Sau đó vớt ra, lau khô và đóng gói.
Phòng bệnh thán thư bằng cách tỉa cành thông thoáng, phun phòng trước các đợt mưa bão, giai đoạn nhú hoa và bao quả sớm chính là chìa khóa vàng giúp bảo vệ năng suất và nâng cao giá trị thương phẩm cho quả xoài.
