Rầy phấn trắng hại lúa (tên khoa học: Aleurocybotus indicus hoặc Aleurocybotus sp., còn gọi bọ phấn trắng, rầy cánh trắng) là loài côn trùng gây hại nguy hiểm trên cây lúa. Đặc biệt khi thời tiết nắng nóng khô hạn chúng sinh trưởng phát triển nhanh và gây hại nặng. Cùng tìm hiểu chi tiết về rầy phấn trắng, cách thức gây hại và các biện pháp phòng trừ hiệu quả.
1. Đặc điểm nhận biết rầy phấn trắng
Rầy phấn trắng có kích thước rất nhỏ, dễ bị bỏ qua nếu không quan sát kỹ. Biến thái không hoàn toàn (3 giai đoạn chính), vòng đời ngắn 17-24 ngày (trung bình 20-22 ngày), cho phép sinh 4-5 thế hệ/vụ.
Giai đoạn trứng: Rầy đẻ trứng dưới lá (gần gân chính hoặc gốc lá). Trứng có hình bầu dục/quả lê, ban đầu trắng đục sau nâu, 6,9 ngày nở. Số lượng trung bình khoảng 97 trứng/cái (có thể 11-240).
Giai đoạn ấu trùng: Rầy phấn trắng trải qua 4 tuổi (tuổi 1 di động ngắn, tuổi 2-4 bám cố định, phủ phấn trắng). Thời gian: tuổi 1: 3,2 ngày; tuổi 2: 2,9 ngày; tuổi 3: 3,1 ngày; tuổi 4 (nhộng giả): 4,7 ngày. Gây hại chính bằng chích hút nhựa cây lúa.
Giai đoạn thành trùng: Thành trùng có kích thước nhỏ (cái 0,98 mm, đực 0,83 mm), phủ phấn trắng, bay khi khua lá. Tuổi thọ: cái 6 ngày, đực 4 ngày. Có khả năng sinh sản đơn tính.
Cách nhận biết nhanh rầy phấn trắng: Khua lá lúa hoặc quan sát mặt dưới lá thấy chấm trắng li ti hoặc rầy bay lên.
2. Cách gây hại và triệu chứng
Cả trưởng thành và ấu trùng rầy cánh trắng chích hút nhựa lá (chủ yếu ấu trùng gây hại mạnh), làm cây mất nước, giảm quang hợp. Chúng tiết chất mật dính tạo điều kiện cho nấm bồ hóng phát triển.
Triệu chứng nhận biết trên cây lúa
- Lá vàng úa từ chót lá hoặc chỗ chích, lan dần xuống ngọn, lá sần sùi, xoắn lại, thắt cổ lá (giống bệnh lùn xoắn lá).
- Giai đoạn muộn (đòng-trổ): Lá cờ nghẹt xoắn, bông không trổ thoát, hạt lép, biến dạng, chất lượng gạo kém.
- Ruộng nặng: Toàn lá vàng héo, cây còi cọc, giảm năng suất mạnh.
3. Điều kiện phát triển và phát sinh
Rầy phấn trắng phát triển mạnh trong điều kiện:
- Thời tiết: Nắng nóng gay gắt, nhiệt độ cao (26-30°C trở lên), khô hạn, độ ẩm không khí thấp (<80%). Mưa lớn hoặc giông bão làm giảm mật độ (rửa trôi).
- Giai đoạn lúa: Đẻ nhánh rộ đến làm đòng rồi trổ bông (đặc biệt vụ hè thu). Gây hại từ sớm nếu ruộng thiếu nước.
- Yếu tố canh tác: Sạ dày, bón thừa đạm, ruộng khô hạn, thiếu thiên địch (do phun thuốc sớm hoặc lạm dụng thuốc).
Chúng di chuyển dễ dàng từ ruộng này sang ruộng khác và nhân nhanh trong thời tiết thuận lợi.
4. Biện pháp phòng trừ rầy phấn trắng hiệu quả
Bà con nên áp dụng quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) – ưu tiên canh tác và sinh học, chỉ dùng hóa học khi cần thiết.
Biện pháp canh tác (cơ bản, lâu dài)
- Bà con chọn giống lúa ít mẫn cảm hoặc kháng tốt; gieo sạ đồng loạt, mật độ thưa (80-120 kg/ha, sạ hàng 70-80 kg/ha).
- Bón phân cân đối (không thừa đạm, tăng kali); áp dụng “3 giảm 3 tăng”, “1 phải 5 giảm”.
- Giữ mực nước ruộng ổn định (tưới ngập khô xen kẽ); vệ sinh đồng ruộng, diệt cỏ dại và cây ký chủ (ổi, rau màu, khoai mì…).
- Thăm đồng thường xuyên: Khua lá kiểm tra sớm (từ 15-20 ngày sau sạ).
Biện pháp sinh học
- Bảo vệ thiên địch tự nhiên: Bọ rùa (ăn 5-10 con/ngày), nhện chân tơi, bọ cánh lưới…
- Không phun thuốc trừ sâu trong 40 ngày đầu vụ để thiên địch phát triển.
Biện pháp hóa học (phòng ngừa chính, trị khi mật độ cao)
- Chỉ phun khi mật độ ≥15-30 con/chồi hoặc 5 ấu trùng/lá (không phun ngừa).
- Phun chiều mát, hướng bét xuống mặt dưới lá, phun nhiều nước, thêm chất bám dính.
- Tuân thủ “4 đúng”: Đúng thuốc, liều lượng, thời điểm, cách phun. Cách ly an toàn.
Không lạm dụng thuốc hóa học vì dễ khiến rầy kháng thuốc cũng như tiêu diệt thiên dịch. Khi ruộng có dấu hiệu, bà con nên kết hợp các biện pháp phòng ngừa và xử lý nhanh chóng tránh rầy lây lan diện rộng. Chúc bà con thành công!
