Bọ hà còn gọi là sùng khoai lang, là loài côn trùng gây hại nghiêm trọng cho cây khoai lang. Chúng sinh trưởng và phát triển mạnh trong điều kiện thời tiết khô nóng, đất nứt nẻ, và gây ở tất cả các bộ phận quanh năm. Chúng không chỉ hại trong ruộng mà còn tiếp tục phá hoại trong quá trình bảo quản sau thu hoạch.
Cùng tìm hiểu quá trình sinh trưởng và cách thức gây hại của bọ hà trên khoai lang để có các biện pháp phòng trừ hiệu quả nhé!
1. Quá trình sinh trưởng của bọ hà trên khoai lang
Bọ hà (tên khoa học: Cylas formicarius), là loài côn trùng gây hại nguy hiểm cho cây khoai lang. Tất cả các giai đoạn phát triển của chúng đều diễn ra trên ký chủ là khoai lang, từ thân, dây đến củ. Vòng đời hoàn chỉnh (từ trứng đến trứng) kéo dài khoảng 33 ngày, trong khi thành trùng có thể sống đến 3 tháng. Điều kiện thời tiết khô nóng, đất nứt nẻ thuận lợi cho bọ hà phát triển.
Giai đoạn trứng: Bọ cái trưởng thành đào lỗ nhỏ trên thân, dây hoặc củ khoai lang để đẻ trứng (khoảng 100-250 trứng/con cái). Chúng thường chui qua khe nứt đất để tiếp cận củ. Trứng nở sau vài ngày.
Giai đoạn ấu trùng (sùng): Ấu trùng có thân dài, cong queo, màu trắng sữa, không chân. Chúng đục ngay vào bên trong dây hoặc củ, tạo thành đường hầm ngoằn ngoèo. Giai đoạn này kéo dài khoảng 2-3 tuần, ấu trùng lớn dần và ăn phá mạnh mẽ.
Giai đoạn nhộng: Ấu trùng hóa nhộng ngay trong đường đục bên trong dây hoặc củ. Giai đoạn nhộng ngắn, khoảng 5-7 ngày, trước khi nở thành bọ trưởng thành.
Giai đoạn thành trùng: Bọ trưởng thành có hình dáng thuôn dài, dài 5-7 mm, màu nâu đỏ hoặc đen bóng, trông giống kiến đỏ. Chúng hoạt động chủ yếu ban đêm và sáng sớm, tiếp tục ăn thân lá và đẻ trứng để bắt đầu vòng đời mới. Thành trùng có khả năng bay và di chuyển giữa các cây, giúp lan rộng nhanh chóng.
2. Cách gây hại của bọ hà trên khoai lang
Bọ hà gây hại ở tất cả các bộ phận của cây khoai lang, nhưng tập trung chủ yếu vào dây và củ, dẫn đến giảm năng suất từ 10-50% và làm hỏng chất lượng sản phẩm. Chúng gây hại ngay cả khi khoai lang đã thu hoạch.
Trên thân và dây: Vào đầu vụ trồng, bọ trưởng thành ăn thân lá, đẻ trứng và ấu trùng đục vào dây, làm dây bị dị dạng, phình to, nứt nẻ và chuyển màu đen. Cây sinh trưởng kém, lá vàng úa, giảm khả năng quang hợp.
Trên củ: Đây là giai đoạn gây hại nghiêm trọng nhất, thường vào cuối vụ khi củ hình thành. Ấu trùng đục sâu vào củ, tạo đường hầm ngoằn ngoèo, làm củ thủng lỗ chỗ, dễ thối rữa. Củ bị hại sẽ tiết ra hợp chất terpenes và phenolic, dẫn đến màu xanh đen, vị đắng, mùi hôi hắc khó chịu, không thể ăn hoặc dùng làm thức ăn chăn nuôi. Nếu hại sớm (khi củ mới hình thành), củ sẽ lép, giảm năng suất; nếu hại muộn, năng suất không giảm nhiều nhưng chất lượng kém nặng.
Ở các vùng trồng lớn như Việt Nam, bọ hà có thể gây mất 40-50% sản lượng, đặc biệt ở đất khô hạn. Chúng làm giảm giá trị thương mại của khoai lang, và nếu không kiểm soát, có thể lan rộng qua hom giống nhiễm bệnh hoặc đất nhiễm.
3. Phương pháp phòng trừ bọ hà trên khoai lang
Bọ hà (Cylas formicarius) là loài sâu hại phổ biến trên khoai lang, gây thiệt hại nghiêm trọng về năng suất và chất lượng củ. Việc phòng trừ cần áp dụng tổng hợp các biện pháp canh tác, sinh học, hóa học và vệ sinh để đạt hiệu quả cao, giảm thiểu sử dụng thuốc bảo vệ thực vật.
Biện pháp canh tác và vật lý
- Luân canh cây trồng: Trồng khoai lang xen kẽ với các cây khác như lúa nước, ngô hoặc đậu để phá vỡ vòng đời của bọ hà. Đặc biệt, trồng khoai sau vụ lúa giúp giảm tỷ lệ củ bị hại đáng kể do đất ẩm và ít nứt nẻ.
- Che phủ nilon hoặc rơm rạ: Sử dụng màng nilon phủ luống để giữ ẩm đất, giảm nứt nẻ và tạo rào cản vật lý ngăn bọ hà chui xuống củ. Biện pháp này có thể giảm hại lên đến 80%.
- Vệ sinh đồng ruộng: Thu gom và tiêu hủy triệt để dây khoai, củ thừa và phần bị nhiễm sau thu hoạch bằng cách đốt hoặc chôn sâu để loại bỏ nguồn bệnh. Tránh để lại tàn dư trên ruộng.
- Xử lý giống: Chọn hom giống khỏe mạnh, không nhiễm bệnh. Ngâm hom giống trong nước nóng (50-55°C) khoảng 10-15 phút hoặc xử lý bằng thuốc trừ nấm trước khi trồng.
Biện pháp sinh học
- Sử dụng thiên địch: Khuyến khích hoặc thả các loài như kiến lửa, ong ký sinh, bọ cánh cứng hoặc tuyến trùng ký sinh côn trùng để tiêu diệt ấu trùng và trứng bọ hà.
- Nấm ký sinh: Áp dụng chế phẩm từ nấm Metarhizium anisopliae hoặc Beauveria bassiana phun lên đất hoặc cây để nhiễm bệnh lên bọ hà.
- Bẫy pheromone: Sử dụng bẫy giới tính để thu hút và tiêu diệt bọ cái trưởng thành, giảm mật độ quần thể.
Biện pháp hóa học
- Chỉ sử dụng khi mật độ bọ hà cao, kết hợp với các biện pháp khác để tránh kháng thuốc. Phun thuốc vào buổi sáng sớm hoặc chiều mát, tập trung vào thân, dây và gốc cây.
- Tuân thủ thời gian cách ly trước thu hoạch (thường 7-14 ngày) để tránh tồn dư thuốc.
Phòng trừ trong bảo quản sau thu hoạch
- Bọ hà có thể tiếp tục hại củ trong kho, vì thế bà con nên triển khai phòng ngừa ngay cả khi khoai lang đã thu hoạch.
- Phân loại và xử lý: Loại bỏ củ bị hại, phơi khô củ dưới nắng nhẹ để diệt trứng và ấu trùng.
- Bảo quản: Sử dụng cát khô hoặc hỗn hợp cát khô với trấu hun để phủ bề mặt củ, giữ kho thông thoáng, khô ráo ở nhiệt độ 10-15°C.
Để kiểm soát và phòng trừ bọ hà hiệu quả bà con nên theo dõi định kỳ ruộng khoai (hàng tuần), đặc biệt vào mùa khô khi bọ hà phát triển mạnh. Bên cạnh đó, kết hợp các biện pháp tổng hợp có thể giảm thiệt hại từ 40-80%. Chúc bà con thành công!
