Bọ dừa (tên khoa học: Brontispa longissima) là một trong những đối tượng dịch hại nguy hiểm nhất trên cây dừa và các loại cây thuộc họ Cau (như cau cảnh, cau vua, cọ…). Chúng tấn công trực tiếp vào phần non nhất của cây, làm suy kiệt sức sống và giảm năng suất nghiêm trọng.
1. Đặc điểm sinh học
- Vòng đời: Khoảng 30 – 40 ngày.
- Tập quán: Bọ dừa sợ ánh sáng, chúng thường ẩn nấp sâu bên trong các kẽ của đọt non (tàu lá chưa bung).
- Gây hại: Cả thành trùng (bọ trưởng thành) và ấu trùng (con non) đều cắn phá bề mặt lá non.
2. Dấu hiệu nhận biết cây dừa bị bọ dừa tấn công
Vì bọ dừa tấn công ở phần đọt non (nơi khó quan sát từ dưới đất), nhà vườn cần chú ý kỹ các dấu hiệu gián tiếp sau đây:
Giai đoạn chớm bị hại
- Vết sọc trên lá: Trên các lá non vừa mới bung ra, xuất hiện những vệt màu nâu hoặc nâu thẫm chạy dọc theo gân lá. Đây là vết cắn phá của bọ.
- Lá co rúm: Các lá chét (lá nhỏ) không xòe thẳng mà hơi cong, co rúm lại.
Giai đoạn gây hại nặng
- Hiện tượng “Cháy lá”: Khi tàu lá non xòe ra, toàn bộ hoặc phần lớn diện tích lá có màu nâu khô, nhìn từ xa giống như bị lửa đốt hoặc nước sôi tạt vào.
- Lá xơ xác: Các lá chét bị cong queo, khô giòn, rách nát và rũ xuống.
- Cây còi cọc: Do đỉnh sinh trưởng bị tấn công liên tục, cây dừa không thể quang hợp hiệu quả, dẫn đến thân cây teo tóp, năng suất giảm sút hoặc mất hoàn toàn. Cây non có thể chết nếu không cứu chữa kịp thời.
3. Các biện pháp phòng ngừa
“Phòng bệnh hơn chữa bệnh”, đặc biệt với các vườn dừa quy mô lớn.
Biện pháp canh tác (Kỹ thuật nông nghiệp)
- Vệ sinh vườn tược: Thường xuyên dọn sạch cỏ rác, cắt bỏ các tàu lá già, khô héo treo trên cây để tạo độ thông thoáng, hạn chế nơi trú ngụ của sâu bệnh.
- Chăm sóc cây: Bón phân cân đối (NPK), tưới nước đầy đủ để cây dừa khỏe mạnh. Cây có sức đề kháng tốt sẽ chịu đựng được sự tấn công nhẹ và hồi phục nhanh hơn.
- Kiểm tra giống: Tuyệt đối không vận chuyển cây giống từ vùng có dịch sang vùng chưa có dịch. Kiểm tra kỹ đọt non của cây giống trước khi trồng.
Biện pháp kiểm dịch
- Thường xuyên thăm vườn, đặc biệt chú ý quan sát các đọt non trên ngọn cây. Nếu phát hiện sớm 1-2 cây bị, cần xử lý ngay để tránh lây lan.
4. Biện pháp xử lý và điều trị
Khi dịch hại đã xuất hiện, cần áp dụng các biện pháp sau theo thứ tự ưu tiên:
A. Biện pháp sinh học
Đây là phương pháp bền vững, an toàn cho môi trường và sức khỏe con người, được Bộ Nông nghiệp khuyến khích.
- Sử dụng Ong ký sinh (Asecodes hispinarum):
- Đây là thiên địch tự nhiên của bọ dừa. Ong cái sẽ đẻ trứng vào nhộng của bọ dừa, ấu trùng ong sẽ ăn bọ dừa từ bên trong và tiêu diệt chúng.
- Cách làm: Liên hệ với các Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật địa phương để nhận nguồn ong. Thả các hộp chứa nhộng bọ dừa đã bị ký sinh lên ngọn cây.
- Hiệu quả: Rất cao và kéo dài lâu dài, ong sẽ tự nhân đàn trong tự nhiên.
- Sử dụng Nấm xanh (Metarhizium anisopliae):
- Phun bào tử nấm xanh lên đọt dừa. Nấm sẽ ký sinh và làm bọ dừa bị bệnh rồi chết.
- Lưu ý: Cần phun vào chiều mát và đảm bảo độ ẩm để nấm phát triển.
B. Biện pháp cơ học
- Với cây thấp, cây giống: Dùng tay bắt giết bọ dừa.
- Cắt bỏ các đọt non bị hại nặng và đem tiêu hủy (đốt hoặc chôn) để diệt nguồn lây.
C. Biện pháp hóa học (Sử dụng khi dịch bùng phát mạnh)
Chỉ sử dụng thuốc bảo vệ thực vật khi mật độ bọ dừa quá cao và có nguy cơ làm chết cây, hoặc ở những vùng chưa có ong ký sinh. Do cây dừa cao, việc phun xịt rất khó khăn và gây ô nhiễm, nên ưu tiên các cách sau:
- Phương pháp đặt gói thuốc (Hiệu quả & An toàn hơn phun):
- Loại thuốc: Sử dụng các loại thuốc trừ sâu dạng hạt hoặc bột có tính lưu dẫn (nội hấp) mạnh (ví dụ: các hoạt chất Imidacloprid, Fipronil, Carbosulfan, Dimethoate…).
- Cách làm: Gói thuốc (khoảng 20-30g) vào vải mỏng hoặc giấy lọc. Trèo lên cây, nhét gói thuốc vào kẽ bẹ lá (bẹ thứ 2 hoặc thứ 3 từ trên xuống).
- Cơ chế: Nước mưa hoặc nước tưới sẽ hòa tan thuốc từ từ, thuốc ngấm vào bẹ lá, lưu dẫn lên đọt non. Bọ dừa ăn lá sẽ trúng độc chết.
- Phương pháp phun xịt (Chỉ dùng cho dừa vườn ươm/dừa thấp):
- Phun trực tiếp vào đọt non. Phun ướt đẫm các kẽ lá.
Cảnh báo an toàn:
- Tuyệt đối tuân thủ nguyên tắc “4 đúng” khi dùng thuốc.
- Ngưng thu hoạch dừa ít nhất 15-20 ngày sau khi đặt thuốc (tùy loại thuốc) để đảm bảo an toàn thực phẩm.
- Không dùng thuốc hóa học khi đang thả ong ký sinh.
