Với khả năng sinh sản mạnh cùng tốc độ lây lan, truyền các loại virus gây bệnh chết cây nhanh chóng, rệp vừng là một trong những mối nguy hại hàng đầu của bà con nông dân. Chúng chích hút nhựa cây, gây ra các triệu chứng như lá quăn queo, chồi non biến dạng, cây còi cọc, úa vàng từ đó làm giảm giảm năng suất và chất lượng nông sản. Vậy rệp vừng bùng phát mạnh khi nào? Cùng tìm hiểu để có các biện pháp phòng trừ hiệu quả nhé!
1. Đặc điểm sinh học và sinh thái của rệp vừng
Đặc điểm sinh học
Rệp vừng là côn trùng nhỏ thuộc họ Aphididae, bộ Hemiptera. Chu kỳ sống của rệp vừng ngắn, thường hoàn thành trong 7-20 ngày tùy điều kiện, với 4 lần lột xác ở giai đoạn ấu trùng. Chúng sinh sản chủ yếu vô tính (parthenogenesis), đẻ con sống mà không cần thụ tinh, mỗi cái có thể sản sinh 50-100 con trong vòng đời 12-33 ngày. Vào mùa thu hoặc điều kiện bất lợi, chúng chuyển sang sinh sản hữu tính, đẻ trứng để qua đông. Một năm có thể có 12-20 thế hệ, dẫn đến bùng phát nhanh chóng.
Chúng có thân mềm, hình quả lê, kích thước từ 1-2 mm, màu sắc đa dạng như xanh lục, vàng xanh nhạt, nâu đỏ hoặc đen tùy loài. Rệp có râu đầu gồm 6 đốt, đôi ống bụng màu đen nổi bật, và vòi chích hút nhọn để hút nhựa cây. Chúng tồn tại ở hai dạng: không cánh (thường thấy) và có cánh (xuất hiện khi đàn đông đúc để di cư). Đuôi ngắn với 8-10 lông nhỏ.
Đặc điểm sinh thái
Rệp vừng phát triển mạnh trong môi trường ấm áp, khô ráo, thường bùng phát vào cuối xuân hoặc đầu hè (tháng 3-6 ở Việt Nam). Chúng thích cây chủ giàu nhựa, như vừng, đậu tương, rau họ bầu bí, cây ăn quả (cam quýt, đào), và các cây họ đậu khác. Rệp thường tụ tập ở mặt dưới lá non, chồi non, hút nhựa gây lá quăn, vàng úa, cây còi cọc, và truyền virus như PVY (khảm lá) hoặc BCMV.
Chúng tiết ra dịch mật ngọt thu hút kiến, tạo mối quan hệ cộng sinh nơi kiến bảo vệ rệp khỏi thiên địch, đồng thời thúc đẩy nấm mốc đen (nấm bồ hóng) phát triển, che phủ lá và giảm quang hợp.
2. Điều kiện lý tưởng để bùng phát dịch rệp vừng
Rệp vừng thường bùng phát mạnh khi gặp các điều kiện thuận lợi như:
- Thời tiết khô nóng và ẩm: Điều kiện này giúp rệp vừng phát triển nhanh chóng trong môi trường khô ráo, nhiệt độ ấm áp (khoảng 20-25°C), đặc biệt vào mùa khô với thời tiết nóng ẩm. Tại Việt Nam, giai đoạn từ tháng 3 đến tháng 6 thường là thời điểm bùng phát mạnh nhất do điều kiện lý tưởng cho sinh sản và lan rộng.
- Mùa vụ cụ thể: Rệp vừng bùng phát thường xảy ra vào cuối xuân hoặc đầu hè, khi cây trồng đang phát triển tươi tốt và thời tiết ôn hòa. Ngoài ra, mùa thu cũng có thể thấy mật độ tăng cao nếu điều kiện khô kéo dài.
- Giai đoạn sinh trưởng của cây: Rệp vừng dễ bùng phát mạnh ở giai đoạn cây non, chồi non hoặc nuôi trái, khi cây có nhiều nhựa và lá mềm. Nếu cây được bón phân giàu đạm (nitơ), nguy cơ bùng phát có thể tăng gấp 2-3 lần do cây yếu và dễ bị tấn công.
- Yếu tố khác thúc đẩy: Mật độ trồng cây dày, thiếu thiên địch (như bọ rùa), hoặc có kiến bảo vệ rệp để lấy dịch mật cũng góp phần làm dịch hại bùng nổ. Ngược lại, mưa lớn hoặc lạnh giá có thể kìm hãm sự phát triển của rệp vừng.
3. Các biện pháp kiểm soát rệp vừng
Để kiểm soát rệp vừng, bà con nên áp dụng các biện pháp quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), ưu tiên biện pháp canh tác và sinh học trước khi dùng hóa chất.
Biện pháp canh tác và phòng ngừa
- Kiểm tra cây giống trước trồng, gieo sớm để cây trưởng thành trước mùa bùng phát, luân canh cây, loại bỏ cỏ dại và tàn dư cây bệnh.
- Trồng cây dẫn dụ (như zinnias, cosmos) xa khu vực chính để thu hút rệp, và trồng cây xua đuổi như hành, tỏi quanh vườn.
- Cắt bỏ phần cây bị nhiễm nặng và tiêu hủy an toàn.
- Tránh bón thừa phân đạm để cây không mềm yếu.
Biện pháp vật lý và hữu cơ
- Loại bỏ rệp bằng tay (véo hoặc chải), phun nước áp lực cao để rửa trôi, hoặc dùng xà phòng diệt côn trùng pha loãng (1-2 thìa xà phòng rửa chén/lít nước) phun lên lá.
- Sử dụng dầu neem hữu cơ (pha loãng và phun) để xua đuổi và tiêu diệt rệp, trứng; hoặc tinh dầu (húng tây, bạc hà, đinh hương) trộn với nước.
- Đuổi kiến bằng bẫy mật ong để giảm bảo vệ cho rệp.
Biện pháp sinh học
- Khuyến khích thiên địch tự nhiên như bọ rùa, bọ cánh ren, ong ký sinh bằng cách trồng thảo mộc thơm (thì là, oregano, bạc hà).
- Thu hút chim ăn bọ (hồng tước, chim bạc má) qua máng ăn hạt hoặc cây bụi rậm.
- Sử dụng chế phẩm sinh học như pyrethrin từ hoa cúc.
Biện pháp hóa học
- Bà con lưu ý chỉ dùng khi mật độ rệp vừng cao, chọn thuốc rủi ro thấp như dầu khoáng hoặc thuốc trừ sâu sinh học. Theo dõi định kỳ để phát hiện sớm và can thiệp kịp thời.
Rệp vừng là loại gây hại nghiêm trọng trên cây trồng tuy nhiên không khó kiểm soát và xử lý triệt để. Vì thế bà con nên chủ động thăm vườn để phát hiện sâu bệnh sớm để triển khai phòng trừ ngay. Đồng thời, ưu tiên các giải pháp canh tác, sinh học để bảo vệ môi trường và thiên dịch. Bên cạnh đó, chống kháng thuốc và mất cân bằng sinh thái do lạm dụng thuốc hóa học. Chúc bà con mùa màng bội thu.
