Kiến cắn lá không chỉ là một vấn đề nhỏ trong vườn cây mà còn là mối hiểm họa ngầm, có thể gây thiệt hại lớn cho cây trồng. Chúng thường cắn phá lá non, chồi và quả, làm giảm khả năng quang hợp và phát triển của cây. Hơn nữa, kiến còn bảo vệ rệp vừng và các loài sâu hại khác để lấy mật ngọt, dẫn đến sự bùng phát dịch bệnh, làm cây yếu đi và giảm năng suất lên đến 30-50% nếu không kiểm soát kịp thời.
Ở Việt Nam, đặc biệt trong mùa mưa, kiến lửa hoặc kiến vàng thường tấn công vườn rau, cây ăn quả như dâu tây, xoài, cam, khiến nông dân đau đầu. Tuy nhiên có nhiều mẹo tự nhiên, an toàn để “tạm biệt” chúng mà không cần lạm dụng hóa chất, giúp bảo vệ môi trường và sức khỏe.
1. Tại sao kiến lại là “mối hiểm họa ngầm”?
Kiến thường được coi là “mối hiểm họa ngầm” đối với các vườn cây ăn quả vì chúng gây hại một cách gián tiếp và khó nhận biết ngay lập tức, dẫn đến thiệt hại lâu dài cho cây trồng.
Bảo vệ và nuôi dưỡng sâu bệnh hại cây (đặc biệt là rệp)
Kiến có mối quan hệ cộng sinh với rệp vừng (aphids) và một số loài sâu hại khác. Chúng “nuôi” rệp bằng cách bảo vệ chúng khỏi thiên địch như bọ rùa hay ong ký sinh, đổi lại lấy “mật ngọt” (honeydew) mà rệp tiết ra từ việc hút nhựa cây. Kết quả là rệp phát triển mạnh mẽ, hút nhựa từ lá và chồi non, làm cây suy yếu, lá úa vàng, giảm khả năng quang hợp và dễ mắc bệnh như vàng lá hay nấm mốc. Điều này đặc biệt nguy hiểm ở vườn cây ăn quả như cam, bưởi, cà phê, vì rệp có thể lây lan virus hoặc vi khuẩn, dẫn đến mất mùa.
Gây hại trực tiếp cho cây và quả
- Xây tổ và hại rễ: Kiến đào hang, xây tổ trong đất quanh rễ cây, làm đứt rễ non, giảm khả năng hấp thụ nước và dinh dưỡng. Điều này khiến cây chậm phát triển, dễ đổ ngã hoặc chết dần.
- Cắn vỏ cây và quả: Chúng tạo đường mòn trên vỏ cây, cắn phá bề mặt quả, làm quả bị lép, hỏng hoặc dễ bị nấm bệnh xâm nhập qua vết thương. Ví dụ, ở cây cà phê, kiến có thể ăn hạt khiến quả không phát triển đầy đủ.
- Ăn hoa và chồi non: Kiến có thể tấn công hoa hoặc quả non, giảm năng suất thu hoạch đáng kể.
Lây lan bệnh và vi khuẩn
Khi di chuyển giữa các cây, kiến có thể mang theo mầm bệnh, vi khuẩn (như Salmonella) hoặc nấm từ cây bệnh sang cây khỏe, tạo điều kiện cho dịch bệnh lan rộng. Các vết cắn của chúng cũng là “cửa ngõ” cho nấm và vi khuẩn xâm nhập.
2. Các loại kiến cắn lá thường gây họa cho nhà vườn
Kiến lửa (Solenopsis spp., thường gọi kiến lửa đỏ hoặc kiến lửa nhỏ)
Kiến lửa là loài kiến nhỏ, màu đỏ hoặc nâu, hung dữ, thường làm tổ dưới đất hoặc góc cây, phổ biến ở các vùng nhiệt đới Việt Nam.
Chúng cắn lá non, chồi và rễ cây để lấy thức ăn hoặc xây tổ, gây vết thương dẫn đến nhiễm nấm bệnh. Chúng cũng leo cây để bảo vệ rệp, làm lá úa vàng và cây chết dần. Vết cắn của chúng gây đau nhức cho người thu hoạch.
Vườn cây bị ảnh hưởng: Ớt, mướp, bầu bí, cây ăn quả như ớt, dưa.
Kiến đen (Lasius niger hoặc kiến đen thông thường)
Kiến màu đen, kích thước nhỏ đến trung bình, thường làm tổ dưới đất hoặc trong vỏ cây, phổ biến khắp Việt Nam.
Chúng cắn lá non và quả để lấy nhựa ngọt, tạo đường mòn trên vỏ cây, làm quả sưng hoặc hỏng. Chúng cũng mang mầm bệnh như vi khuẩn Salmonella, và bảo vệ rệp dẫn đến lá bị hút nhựa, úa vàng.
Vườn cây bị ảnh hưởng: Cam, quýt, bưởi, cây kiểng như lan.
Kiến hôi (Dolichoderus spp. hoặc kiến hôi thông thường)
Kiến hôi có kích thước nhỏ, màu đen hoặc nâu, tiết mùi hôi khó chịu khi bị nghiền, thường sống thành đàn lớn.
Chúng cắn phá lá và quả để lấy thức ăn ngọt, làm quả mất nước, sưng và rụng. Chúng cũng lây lan bệnh qua vết cắn.
Vườn cây bị ảnh hưởng: Cam, quýt, bưởi.
3. Các mẹo “tạm biệt” kiến hiệu quả và an toàn
Áp dụng nguyên tắc phòng ngừa trước: Giữ vườn sạch sẽ, tỉa lá già, tưới nước đúng cách để giảm độ ẩm – môi trường yêu thích của kiến. Dưới đây là những mẹo tự nhiên, dễ làm tại nhà.
*Hỗn hợp baking soda và đường
Trộn baking soda với đường theo tỷ lệ 1:1, thêm chút nước hoặc nấm men để tạo bả. Rắc quanh gốc cây hoặc đường đi của kiến. Đường dụ kiến ăn, baking soda làm chúng chết từ bên trong mà không hại cây. Hiệu quả cao với kiến lửa.
*Tinh dầu tự nhiên (bạc hà, chanh, cam)
Pha 5-10 giọt tinh dầu với 1 lít nước, phun lên lá và gốc cây. Mùi mạnh xua đuổi kiến mà không ảnh hưởng đến ong thụ phấn. Lặp lại 2-3 ngày/lần.
*Giấm hoặc nước chanh
Pha giấm trắng với nước tỷ lệ 1:1, hoặc vắt nước cốt chanh, phun trực tiếp lên đường kiến hoặc tổ. Axit làm rối loạn đường mòn pheromone của chúng. An toàn cho cây ăn quả.
*Bột tiêu, ớt, quế hoặc tỏi
Rắc bột tiêu đen, ớt bột quanh gốc cây. Mùi cay nồng làm kiến bỏ chạy. Có thể xay tỏi pha nước phun thêm.
*Bã cà phê
Rắc bã cà phê đã qua sử dụng quanh chậu hoặc luống cây. Mùi cà phê xua kiến và còn làm phân bón tự nhiên cho đất.
*Hàn the (borax) + đường/mật ong
Trộn hàn the với đường hoặc mật ong làm bả. Kiến mang về tổ, tiêu diệt cả đàn. Sử dụng cẩn thận, tránh trẻ em và thú cưng.
*Nước xà phòng
Pha xà phòng trung tính với nước, phun lên lá và kiến. Lớp xà phòng làm nghẹt thở chúng mà không hại cây.
*Bột ngô
Rắc bột ngô quanh tổ. Kiến ăn nhưng không tiêu hóa được, dẫn đến chết.
Bà con nên kết hợp nhiều mẹo để đạt hiệu quả cao, và theo dõi vườn thường xuyên. Nếu kiến quá nhiều, cân nhắc gọi dịch vụ chuyên nghiệp. Những cách này không chỉ giúp “tạm biệt” kiến mà còn giữ vườn cây xanh tốt, an toàn cho gia đình. Chúc bà con thành công!
