Đuông dừa, hay còn gọi là ấu trùng của bọ cánh cứng Rhynchophorus ferrugineus (mọt cọ đỏ), được mệnh danh là “kẻ thù số một” của cây dừa vì khả năng gây hại nghiêm trọng. Chúng chủ yếu tấn công phần mềm non của cây, như đỉnh sinh trưởng và thân, dẫn đến cây bị héo úa, gãy đổ và thậm chí chết hàng loạt nếu không kiểm soát kịp thời. Vòng đời của đuông dừa thường kéo dài từ 3-4 tháng, trải qua 4 giai đoạn chính: trứng, ấu trùng (đuông), nhộng và trưởng thành.
1. Vòng đời của đuông dừa
Giai đoạn trứng
Trứng của đuông dừa có hình thon dài, màu trắng sữa, giống như hạt gạo, kích thước khoảng 1-2,5 mm. Con cái trưởng thành đẻ từ vài chục đến vài trăm quả trứng vào các vết nứt, lỗ đục hoặc phần mềm trên thân cây dừa (hoặc các cây họ cọ khác như chà là). Thời gian nở trứng thường là 3-5 ngày, tùy điều kiện môi trường.
Giai đoạn ấu trùng (đuông dừa)
Đây là giai đoạn gây hại nhất, kéo dài 30-70 ngày. Ấu trùng mới nở màu trắng, không chân, sau đó chuyển sang vàng nhạt, thân phình to ở giữa, đầu màu nâu đỏ. Chúng có thể đạt chiều dài 40-50 mm ở giai đoạn L3 (lột xác lần 3). Ấu trùng đục khoét và ăn phần nhu mô mềm bên trong thân cây, tạo ra các đường hầm, làm cây yếu đi và dễ nhiễm bệnh. Đây chính là lý do đuông dừa được coi là “kẻ thù” của cây dừa, vì chúng có thể phá hủy toàn bộ đỉnh sinh trưởng chỉ trong vài tuần.
Giai đoạn nhộng
Sau khi phát triển đầy đủ, ấu trùng tạo kén hình bầu dục từ sợi xơ của thân cây hoặc bẹ lá. Giai đoạn nhộng kéo dài 15-20 ngày, trong đó cơ thể biến đổi để trở thành bọ trưởng thành. Kén thường nằm ẩn trong thân cây, giúp bảo vệ nhộng khỏi kẻ săn mồi.
Giai đoạn trưởng thành (bọ cánh cứng)
Bọ trưởng thành chui ra khỏi kén, có màu nâu đỏ hoặc cam, với vòi dài cong (vòi con đực ngắn hơn và có lông tơ). Chúng sống khoảng 40-60 ngày (hoặc lên đến 2-3 tháng), bay đi tìm bạn tình và cây chủ mới để đẻ trứng, tiếp tục vòng đời. Con cái có thể đẻ 200-300 trứng trong đời.
2. Đặc điểm gây hại của đuông dừa
Đuông dừa (ấu trùng của bọ cánh cứng Rhynchophorus ferrugineus) là giai đoạn gây hại chính, chủ yếu tấn công vào đỉnh sinh trưởng (củ hủ) và thân cây dừa, đặc biệt là cây dừa tơ từ 2-5 năm tuổi. Chúng đục khoét và ăn phần nhu mô mềm bên trong, tạo ra các đường hầm, làm cây yếu đi, lá non héo úa, rụng dần, và cuối cùng cây có thể gãy đổ hoặc chết hoàn toàn nếu không phát hiện kịp thời. Thành trùng cái đẻ trứng vào các vết thương trên thân (thường do kiến vương gây ra hoặc vết nứt tự nhiên), trứng nở thành ấu trùng và tiếp tục phá hoại.
Dấu hiệu nhận biết bao gồm: lá ngọn héo rũ, lỗ đục trên thân với mủ đỏ nâu chảy ra, phân đùn (xơ dừa) quanh lỗ, và tiếng rì rầm khi áp tai vào thân cây. Nếu tấn công nặng, cây dừa có thể chết mà lá già vẫn còn xanh, gây thiệt hại kinh tế lớn cho vườn dừa.
3. Điều kiện sinh trưởng của đuông dừa
Đuông dừa phát triển quanh năm nhưng hoạt động mạnh nhất vào đầu mùa mưa (tháng 8-9), trong điều kiện khí hậu nóng ẩm, nắng nóng. Chúng thích hợp với môi trường nhiệt đới, nơi có cây chủ như dừa, cọ hoặc chà là. Vòng đời hoàn chỉnh kéo dài 3-4 tháng, với ấu trùng phát triển tốt trong thân cây ẩm ướt, có vết thương sẵn. Sự lây lan tăng cao ở vườn dừa thiếu vệ sinh, có bụi rậm xung quanh hoặc bị kiến vương tấn công trước đó, tạo điều kiện cho thành trùng đẻ trứng.
4. Biện pháp phòng trừ đuông dừa
Để kiểm soát đuông dừa hiệu quả, cần kết hợp các biện pháp sinh học, hóa học và canh tác. Dưới đây là bảng tóm tắt các biện pháp chính:
| Biện pháp | Chi tiết | Lưu ý |
| Vệ sinh vườn | Phát quang bụi rậm, vệ sinh ngọn dừa thường xuyên, tránh tạo vết thương trên thân (kết hợp phòng trừ kiến vương). | Phòng ngừa từ gốc, giảm nơi trú ngụ và đẻ trứng. |
| Bẫy pheromone | Sử dụng bẫy pheromone để dẫn dụ và tiêu diệt thành trùng. | An toàn, thân thiện với môi trường. |
| Thuốc hóa học | Khoan lỗ vào thân (10-25 cm sâu, hướng xuống), bơm thuốc như Basudin hoặc Regent, sau đó bịt kín bằng đất sét. Kiểm tra sau 3-4 ngày. | Chỉ dùng khi phát hiện sớm, tránh lạm dụng để giảm kháng thuốc. |
| Sinh học | Sử dụng nấm Metarhizium để diệt nhộng trong đất; ong ký sinh (Asecodes hispinarum) để tiêu diệt ấu trùng. | Bền vững, ít ảnh hưởng đến hệ sinh thái. |
| Canh thiệp thủ công | Cắt bỏ phần cây bị hại nặng, đốt bỏ để tránh lây lan. | Áp dụng cho trường hợp nhiễm nặng, kết hợp với các biện pháp khác. |
Các biện pháp trên cần thực hiện sớm, vì đuông dừa khó phát hiện ở giai đoạn đầu. Nên tham khảo ý kiến chuyên gia nông nghiệp địa phương để áp dụng phù hợp với điều kiện cụ thể
