Sâu đục thân màu hồng (Zeuzera coffeae) là loài hại nghiêm trọng trên cây cà phê, đặc biệt ở Việt Nam, gây suy yếu cây, giảm năng suất và có thể làm chết cây nếu không kiểm soát kịp thời. Để xử lý và phòng ngừa hiệu quả, cần áp dụng cách tiếp cận quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), kết hợp biện pháp canh tác, cơ giới, sinh học và hóa học.
Dưới đây là những điểm đặc trưng của sâu đục thân cà phê màu hồng giúp bà con dễ dàng nhận biết và phòng ngừa.
1. ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC CỦA SÂU ĐỤC THÂN CÀ PHÊ MÀU HỒNG
Sâu đục thân cà phê màu hồng, tên khoa học Zeuzera coffeae (còn gọi là Polyphagozerra coffeae trong một số tài liệu), là loài côn trùng hại phổ biến trên cây cà phê và nhiều cây trồng khác ở khu vực nhiệt đới. Loài này thuộc họ Cossidae, gây hại chủ yếu ở giai đoạn ấu trùng bằng cách đục khoét thân và cành.
Zeuzera coffeae có chu kỳ sống kéo dài khoảng 5-6 tháng, bao gồm các giai đoạn trứng, ấu trùng, nhộng và trưởng thành.
Giai đoạn trứng
Con cái đẻ 400-2000 quả trứng theo ổ hoặc dải trên vỏ thân, chồi non hoặc nụ cành. Trứng hình oval, màu trắng ngà, nở sau 10-14 ngày.
Giai đoạn ấu trùng (sâu non)
Đây là giai đoạn gây hại chính, kéo dài 3-5 tháng với 6 lần lột xác. Ấu trùng mới nở nhỏ, màu hồng nhạt, dài 15-30 mm, sau trưởng thành dài đến 30-50 mm, màu hồng đỏ hoặc tím nâu, thân mịn màng với đầu nâu. Chúng đục vào thân hoặc cành non, tạo đường hầm ngoằn ngoèo, đùn phân màu hồng ra ngoài.
Giai đoạn nhộng
Hóa nhộng trong đường hầm, giai đoạn này kéo dài 17-21 ngày hoặc 3-4 tuần. Nhộng dài 15-34 mm, màu nâu, nằm sát vỏ thân trước khi nở thành trưởng thành.
Giai đoạn trưởng thành (bướm)
Bướm có thân dài 20-30 mm, màu đỏ phủ lông trắng, cánh trắng hẹp với các đốm đen nhỏ, sải cánh 28-40 mm (con cái lớn hơn con đực). Chúng hoạt động về đêm, giao phối ngay sau khi nở và đẻ trứng. Tuổi thọ trưởng thành ngắn, khoảng vài ngày. Loài này có thể có giai đoạn ngủ đông ở dạng ấu trùng trong mùa lạnh.
2. ĐẶC ĐIỂM SINH THÁI CỦA SÂU ĐỤC THÂN CÀ PHÊ
Sâu đục thân cà phê màu hồng (Zeuzera coffeae) không chỉ gây hại trên cà phê mà còn hại nhiều cây khác như chè, óc chó (walnut), ca cao, cam quýt, bạch đàn (eucalyptus), tràm, và một số cây gỗ như lát hoa (Chukrasia tabularis).
Chúng thích hợp với khí hậu ẩm ướt, nhiệt độ 20-28°C; phát triển chậm dưới 18°C. Sâu phát triển mạnh ở vườn không che bóng, tán cây không cân đối, hoặc cây yếu do thiếu dinh dưỡng. Bướm hoạt động ban đêm, ấu trùng sống ẩn náu trong thân cây, ít bị ảnh hưởng bởi thời tiết. Loài này có thể lan rộng qua gió hoặc di chuyển giữa cây.
Sâu đục thân cà phê có nhiều kẻ thù tự nhiên như ong ký sinh (Brachymeria sp., Apenesia Sahyadri), ruồi ký sinh (Cossidophaga coffeae), nấm entomopathogenic (Metarhizium sp.), và tuyến trùng.
3. ĐẶC ĐIỂM GÂY HẠI CỦA SÂU ĐỤC THÂN CÀ PHÊ
Zeuzera coffeae gây hại chủ yếu qua ấu trùng đục khoét thân và cành, làm gián đoạn vận chuyển nước và dinh dưỡng, dẫn đến suy yếu cây và giảm năng suất.
Cách gây hại
Ấu trùng đục vào thân chính, cành cấp 1-2, tạo đường hầm dài (đến 30 cm), ăn cambium, gỗ lõi và vỏ trong. Chúng đùn phân màu hồng (giống mùn cưa) ra lỗ đục (đường kính 2-3 mm). Một ấu trùng có thể hại nhiều cành hoặc chuyển cây.
Triệu chứng hại
Sâu đục thân màu hồng tấn công thân chính và cành lớn, khác với sâu đục cành nhỏ. Các dấu hiệu bao gồm:
- Phần trên thân hoặc cành đột ngột héo úa, vàng lá, rụng lá, trong khi phần dưới vẫn xanh và nảy chồi.
- Vỏ thân nứt nẻ với các gờ vòng và lỗ đục đường kính 2-3 mm.
- Phân sâu (giống mùn cưa màu hồng) đẩy ra từ lỗ đục, dễ nhận biết bằng mắt thường.
- Cây còi cọc, tán cây khuyết thiếu, giảm năng suất; gió mạnh có thể làm gãy ngang thân.
- Khi chẻ thân, thấy đường hầm dài chứa sâu hoặc nhộng. Nếu không kiểm soát, sâu có thể lan rộng gây dịch, làm chết cây non và giảm sản lượng ở cây lớn.
Mức độ hại: Nặng nhất ở cây 1-5 năm tuổi, tỷ lệ hại 11-16% ở một số vùng Việt Nam. Gây thiệt hại kinh tế lớn ở trồng cà phê, bạch đàn, óc chó.
4. BIỆN PHÁP XỬ LÝ VÀ PHÒNG NGỪA HIỆU QUẢ SÂU ĐỤC THÂN CÀ PHÊ MÀU HỒNG
Biện pháp phòng ngừa (Phòng trừ lâu dài)
Phòng ngừa tập trung vào việc tạo môi trường bất lợi cho sâu phát triển, giảm mật độ sâu và tăng sức đề kháng cho cây. Các biện pháp hiệu quả bao gồm:
- Trồng cây che bóng: Sử dụng cây che bóng như bơ, sầu riêng hoặc cây họ đậu để giảm cường độ ánh sáng mặt trời, vì sâu thích môi trường sáng. Điều này có thể giảm tỷ lệ nhiễm sâu lên đến 50-70%.
- Tỉa cành và tạo hình cây: Tỉa cành định kỳ để cây có tán cân đối, thông thoáng, tránh cành chết hoặc yếu. Loại bỏ ngay cành bị hại để ngăn lây lan.
- Bón phân cân đối: Cung cấp đầy đủ dinh dưỡng (NPK, vi lượng) để cây khỏe mạnh, tăng khả năng kháng sâu. Tránh bón thừa đạm khiến cây non yếu.
- Sử dụng bẫy: Đặt bẫy đèn UV hoặc bẫy dính vào ban đêm (đầu mùa mưa) để bắt bướm trưởng thành khi chúng ghép đôi và sinh sản. Biện pháp này đơn giản, hiệu quả cao ở vườn nhỏ.
- Chọn giống kháng: Ưu tiên giống cà phê kháng sâu như lùn xanh, TR4, TR9, TRS1 để giảm thiệt hại.
- Bảo vệ thiên địch: Khuyến khích ong ký sinh (như Apenesia Sahyadri) bằng cách tránh phun thuốc rộng rãi.
- Kiểm tra định kỳ: Kiểm tra vườn hàng tuần, đặc biệt mùa mưa (tháng 5-10), để phát hiện sớm lỗ đục, phân hồng và héo úa.
Biện pháp xử lý (Điều trị khi bị hại)
Khi phát hiện sâu, cần hành động nhanh để diệt ấu trùng bên trong thân. Kết hợp cơ giới và hóa học để đạt hiệu quả cao.
Biện pháp cơ giới (Thủ công): Sử dụng móc sắt hoặc dây thép luồn vào lỗ đục để bắt sâu non. Đây là cách an toàn, hiệu quả cho vườn nhỏ, có thể diệt đến 80% sâu nếu làm sớm.
Cắt bỏ và tiêu hủy (đốt) cành/thân bị hại nặng để tránh lây lan. Nhổ bỏ cây chết nếu cần.
Biện pháp sinh học:
- Sử dụng chế phẩm sinh học để diệt sâu an toàn, thân thiện môi trường.
- Các sản phẩm vi sinh khác chứa Bacillus thuringiensis (Bt) có thể dùng để diệt sâu non.
Biện pháp hóa học (Sử dụng khi mật độ cao, nhưng hạn chế để tránh kháng thuốc):
- Phun thuốc lên thân, cành. Phun 2-3 lần cách nhau 7-10 ngày, vào sáng sớm hoặc chiều mát, ướt đều thân cây (lượng nước 800 lít/ha).
- Tiêm hoặc nhét thuốc: Dùng xilanh bơm thuốc vào lỗ đục hoặc nhét bông tẩm thuốc để diệt trực tiếp ấu trùng.
- Lưu ý an toàn: Mang đồ bảo hộ, tránh phun gần nguồn nước, và theo dõi hiệu quả sau 7 ngày. Luân phiên thuốc để tránh kháng.
Lưu ý chung để đạt hiệu quả cao
- Theo dõi thời tiết: Sâu phát triển mạnh mùa mưa, nên phòng ngừa từ tháng 3-4 (xuân-hè).
- Kết hợp các biện pháp: Không chỉ dùng hóa học, mà ưu tiên cơ giới và sinh học để bền vững.
- Nếu vườn lớn, tham khảo chuyên gia nông nghiệp địa phương hoặc video hướng dẫn. Áp dụng sớm và kiên trì sẽ giúp giảm thiệt hại đáng kể.
