Oryza barthii là một loài cỏ dại quan trọng và là tổ tiên hoang dã của loài lúa trồng Châu Phi (Oryza glaberrima). Nó thể hiện sự thích nghi mạnh mẽ với môi trường nước.
1. Dạng Sống và Cấu Trúc
- Dạng sống: Thường là cây thân thảo hàng năm (annual), nhưng đôi khi được mô tả là cây lâu năm. Nó phát triển thành các bụi, thân mọc thẳng hoặc hơi nghiêng, cao từ 60 cm đến 150 cm.
- Rễ: Hệ thống rễ dạng sợi, thường hình thành rễ mới ở các đốt thấp.
- Lá: Có bẹ lá bao quanh thân, phiến lá hình dải. Đặc điểm nhận dạng là lưỡi lá (ligule) ngắn (dưới 13 mm).
- Bông (Panicle): Chùm bông hoa tự (inflorescence) có thể từ gọn gàng đến xòe rộng, ít khi có nhánh cấp hai.
- Hạt: Hạt thóc (spikelet) lớn, dài khoảng 7,7–12,3 mm và rộng 2,3–3,5 mm, có râu dài và khỏe (có thể dài tới 20 cm), thường có màu đỏ. Hạt chín rụng rất dễ (shattering), khiến việc thu hoạch thủ công gặp khó khăn.
- Di truyền: Thuộc nhóm loài AA (nhóm bao gồm các loài lúa trồng và họ hàng hoang dã của chúng), có bộ nhiễm sắc thể lưỡng bội (2n = 24).
2. Sự Thích Nghi Môi Trường
- Thủy sinh: Là loài cỏ nước (aquatic grass), phát triển tốt ở nước nông, nhưng cũng có thể tồn tại trong nước sâu hoặc vùng đất ngập nước theo mùa.
- Đất: Ưa thích đất sét hoặc đất “bông đen” (black cotton soils – vertisols).
- Ánh sáng: Cần môi trường sống mở, nhiều nắng.
- Kháng/Chịu đựng: Nó được ghi nhận là có khả năng chịu đựng được một số căng thẳng sinh học (biotic) và phi sinh học (abiotic), cho thấy sự thích nghi với các điều kiện sinh thái khắc nghiệt hơn so với lúa trồng.
3. Vai Trò Sinh Thái
- Nguồn gen: Là một nguồn gen quan trọng để cải tạo giống lúa, mang các đặc tính kháng bệnh (như bệnh cháy lá do vi khuẩn, virus vàng lúa Châu Phi) và chịu đựng các điều kiện môi trường bất lợi.
- Cỏ dại: Thường được coi là cỏ dại nghiêm trọng trong các cánh đồng lúa nước ở Tây Phi, đặc biệt là lúa Oryza glaberrima và Oryza sativa vì chúng dễ lai tạo tự nhiên với nhau.
Khu Vực Sinh Sống (Phân Bố Địa Lý)
Oryza barthii là loài bản địa của Châu Phi và không được biết đến một cách đáng tin cậy ở nơi nào khác.
1. Phạm Vi Phân Bố Chính
- Khu vực chính: Được tìm thấy chủ yếu ở Châu Phi Hạ Sahara.
- Mở rộng: Phân bố rộng rãi từ Tây Phi (nơi phổ biến nhất) về phía đông đến Ethiopia và về phía nam đến Botswana và Zimbabwe.
- Ví dụ: Mauritania, Ethiopia, Botswana, Zimbabwe, và nhiều quốc gia khác.
2. Môi Trường Sống Cụ Thể
Loài lúa hoang này thường phát triển ở các môi trường nước hoặc đất ẩm, bao gồm:
- Vùng đất ngập nước: Đầm lầy, ao hồ có nước nông.
- Nước tù đọng hoặc chảy chậm: Vùng nước đọng, các hồ bơi tự nhiên.
- Các khu vực ngập nước theo mùa: Thích nghi với đất đai bị ngập lụt một phần trong năm.
- Cánh đồng lúa: Thường xâm nhập và mọc xen lẫn trong các cánh đồng lúa nước, trở thành cỏ dại.
- Thảo nguyên (Savanna) và rừng Mopane.
